Aussi Harry Kurtness

Anne-Marie Siméon

Camil Girard

Uikutshikatishun

Ilnushkueu utipatshimun

GRH/UQAC 1996 ©

Notez bien : Dans la version qui apparaît dans le présent site, les "u" à la fin de certains mots ne peuvent être présentés sous forme d'exposant. Tout lecteur ou spécialiste devra donc se référer à l'ouvrage écrit (Éditions JCL, 1997) pour obtenir ces précisions linguistiques.


ESHI-TAKUAT UTE MASHINAIKANIT

Nashkumakanuat

Eshi tshitshipalnanut

E uauilakanit ka tipatshimut

Ute eshi-uilakanitau auenitshenat

Ka uitakanitau utenaua kie nite ka ishi-kushpinanut

Ushkat I

Ushkat e natuunanut

Katshishkutamuakanit

Utaumau mak ukaumau

Nipun

Nishu II

&laqno;Nui manukatishin»

Tshishkutamatishun

E natumushuanut

Milekash e ui kanuelitakanit uiash

Nishtu III

Ka nipilit unapema

Anne-Marie utauassima

Akushun

Nutshimiu-kamakunueshit

Neu IV

Tshitshue natuunanun

Shash ishkuapekalu etusset auen

E mishkatishinanut minashkuat

Apu tat aueshish

&laqno;Nishtuapatamupanat tshishikulu tshishelnuat»

Uitanu tan ka ishi-nashakanit e ilnushtakanit nitshenat

Traduction Pessamit ka ashu-mashinaitshetau


Nashkumakanuat

Apu tshipa tshi uluipalitakanipan ume atusseun eka alem auenitshenat uitshiuetakuenat. Eukuat ute ua uitamutshit eshpish mishta-nashkumitshit. Ashit nitshenat e uilakanitau utshimau Harry Kurtness mak utshimashkueu Anne-Marie Siméon, nui uitamuanan ka ishpish mishta-milu-uauitshiuet David Cooter, uil ushkat ka natshishkuat anem tshishelnu nite Mashteuiatsh tshetshi tipatshimushtakut ka ishi-ilniulit. Clifford Moar mak Lise Launière, ushtikuan mak ka uitshiat ushtikuan nite ka uapataliuanukau ilnu-tshekuana nite Mashteuiatsh, uitshiuepanat ka tshitshipalitakanit ume atusseun, nui uitamuanan eshpish mishta-nashkumitshit. Ilnu-utshimau Rémy Kurtness, ninashkumanan ka tapuetak tshetshi tipatshimat utaui; mak Gervais Tremblay kie Myriam Bacon (GRH mak UQAC) uiluau ka ashushtatau tipatshimuna. Mak kalapua Christiane Grenon, nutim nelu ka ishi-atusseshtakanit mashinaikan e tutakanit, nimishta-nashkumanan ka ishpish mishta-milu-atusset.

Utshimashkueu Évangéline Picard-Canapé, ushtikuan nite Traductions Pessamit mak nelu ka uitshi-atussemat, ka ueueshi-tshitapatakau tipatshimuna Denise Bacon (Betsiamites), Philomène Jourdain (Uashat/Mani-Utenam) mak Thérèse Bégin (Mashteuiatsh) ka mishta-milu-atussetau, tanite eshku mekuat atusseshtakanu tshetshi peikuait itashtakanit e lelushtakanit.

Ninashkumanan kie ue tshe uluipalitat mashinaikana, Jean-Claude Larouche mak ka uitshi-atussemat Éditions JCL mak ne anutshish ushtikuan nite Musée Mashteuiatsh, utshimau Florent Bégin ka uauitshiuet nite e uluipalitakanikau mashinaikana.

Eku nitshenat mamuitun ka uitshiuetatu ume e tutakanit mashinaikan, eukuan Affaires culturelles ute Upishtikuiat (nite Saguenay-Lac-Saint-Jean), mak ne Patrimoine canadien (nite e uauitakanikau ilnu aimuna) mak UQAC ka utinamatshet ka atusseshilit. Mak kalapua, nimishta-nashkumanan "Comission royale sur les peuples autochtones" ka milakuiat tshetshi mashinataimat ilnu ka ishi-ilniut tshetshi nite ut auassat tutakanlit umashinaikanuau tshe apashtatau katshishkutamuakanlit.

Camil Girard, katshitapatak atusseunlu

Groupe de recherche sur l'histoire (GRH)

Université du Québec à Chicoutimi

22 janvier 1996


Eshi tshitshipalnanut

Nelu ua pamipalitat aimunlu utshimashkueu Siméon mishta-tshikauatashtelu. Ui shaputue ilniunanut, takuan tshetshi kanuelitakanit ueshkat ilnuat ka ishi-ilniutau. Takuan tshetshi shaputue ishpitelitakanikau natuu-assia, shash 5500 pipuna ishpish tshilanu tshitassinua. Tshika takuan tshetshi ussi-aitiku tanite e ilniunanut minashkuat mishta-mishkuau. Tshilanu, ilnuat, takuan tshetshi nashamuku uashkaikan, ne e uauiat eukuan tshitshue ilnu-aitun.

Nite ilnu-aitunit, nanitam uauiau. Nite tshishikau-pishimut uapatakanu, nite tipishkau-pishimut nukuan, kie nite assit nukuan peikuan. Tshilanu ilnuat, ilnu-assi eukuan eshinakuat kie, eukuan eshi-tshissinautshitakanit: tshiuetin, akua-lutin, natimit mak mamit. E neunikau eshi-tshissinautshitakanit ekuat nite e katshitaikanit tshitassi mak eshi-ilniuin minashkuat. Kie ne e uauiat, eukuan kie aueshish e katshitaukut, ilnuat kie minashkuau, assi tshipa tshi inanun. E neunikau ekue takuat ka uauiat; eukuan uet tshi milupalit. Ishinakuat peiku tshetshi ait ishpalit, takuan iakua tshetshi tutamin tshetshi eka matshipalit. Ne eshi-tshitapatakanit, tshi uapatakanu eshpish ishpitelitakuat eshi-mamitunelitak ilnu eshi-katshitaukut nite atamit; kie ekuat tshe tshisselitamin tshekuan uet ilniuin. Tshipa tshi inanun, kassinu papeiku ilnu, takuanlu tshetshi milu-kanuelitak ka uauialit, tshetshi kuishku nanitam itashtet. Ilnu ka natuushit, Cris ka natuushit, Atikamek ka natuushit, Ojibwas ka natuushit, tatapishkut itelitakushuat, peikuait ishinakuanlu nelu ka uauialit. Eshku eka nikutetau kauapishit, natuunanuipan, amishku ui nipiakanipan. Ne eshi-natuunanut, nanitam e uauiat ishi-aitunanuipan; nanitam eshku mishta-apatin natuu-assi. Utshimashkueu Siméon tshuapatalikunu eshpish mishta-apatit e tshimatakanit tshekuan, nite natuu-assit, nite ka uauiat tshetshi mamulatishiku.

Nelu eshi-tipatshimut ne ishkueu ka natuut, tshuapatalikunu eshpish mishta-apatinlit tshimushuminuat kie tshikanishinuat eshpish mishta-apatinlit kie eshpish mishta-apatshishitau e tshishkutamakuiku. Miam eshi-tshissitak utshimashkueu Siméon, ushkat ka natuut, eukuan eshi-tshissiupalian eshpish mishta-mashinataik kie eshpish mishta-apatilit ka ishi-tshishkutamakut auass uikanisha. Nitshissiten ushkat ka nipaik mashku. E pipunlit ninipiati. Ekue nutaui nikamutuepan mashkue. Nite unikamunit, uitamueu e takuanlit tshetshi apatshiat, tshekuanlu uet nipiat, eukuan tshetshi ashamat utauassima, kie tshetshi apatshimat ushakamilua. Ekue uluit nite uatakumit tshetshi nipitshit. Ekue nil nipaik. Tapue nitshi shetshishin tshetshi kau pitshet uatakumit. Ekue ui utinak, ekue issishuet nutaui: "Eka tatin, eka tatin, mauat..." Ekue kutuet ekue ishkuashuat tshishtemaua. Ekue uitamut tshekuanlu nelu uet tutak, tshekuanlu nelu uet takuanlit tshetshi tutuakanit ne aueshish. Telua utatshakusha mashku, takuanlu nelu tshetshi itshepallit eshku eka muakanit. Katshi nelu tshishkutamut, ekue issishuet nutaui: "Eukuan e takuanlit kie tshetshi tutuakanit nitshiku, kie peikuan kutak aueshish, takuanlu tshetshi ishpitelitakanlit aueshish uiu luash e nipumakanlit. Tshipa tshi ait kassinu tutuakanu aueshish. Miam shaputue e pimutanut ne meshkanu etelitakuat, eshi-pikutain ueshkat ilnuat ka ishi-ilniutau takuan tshetshi tshiskutamatshein tshetshi kau ishi-mamitunelitamin miam uiluau. Alu kataku tshetshi itutein. Ute utipatshimunit, utshimashkueu Siméon tshuishamukunu tshetshi eka tshekuan tshipishkakuiku, tshuapatalikunu e takuat tshetshi ashineiku e ilniuiku ute anutshish kashikat eshi-ilniunanut.

Clifford Moar, Ushtikuan

Musée nite Mashteuiatsh (1990-1994)

18/10/95


E UAUILAKANIT KA TIPATSHIMUT

UTISHINIKASHUN: Siméon

UTAIAMIEU-ISHINIKASHUN: Anne-Marie

KA ILNIUT: 17 ushkau-pishimu 1904

NITE KA ILNIUT: Piekuakamit

Peikussu, nipu a: Ishkueu ka niput

PIPUNLU KA NIPUT: 1917

UNAPEMA ESHINIKASHILIT: William Valin

UTAUASSIMA: 9 utauassima: 7 ishkuesse, 2 napesse

KA ISHI-ATUSSET: kanatuusht

KA ISHPISH TSHISHKUTAMUAKANIT: 3 ishpish itutepan katshishkutamuakanit

Ka nanatu-tshisselitak: David Cooter


UTE ESHI-UILAKANITAU AUENITSHENAT

Unapema William Valin

Ukumisha Daniel

Malek

Kanatuushit Paul Natipi

Tambush

Marie-Louise Bacon

Utusse Christine

Christine utauia Malek Siméon

Ukauia Almanda Fortier

Utauia Thomas Siméon

Utshiluemakanat Joseph Paul

Émile Paul

Louis Paul

Simon Paul

Ushtesha Ernest

Umisha Jeannette

Jeannette unapema Xavier Gagnon

Ushtesha Antonio

Umisha Gertrude

Gertrude unapema Alphonse Guay

Umisha Virginie

Virginie unapema Charlot Basile

Ushtesha Clément

Umisha Laurette

Laurette unapema Laurent Skeene

Ushtesha Gérard

Unapema ka uitshi-atussemalit Dominic Saint-Onge

Kauapikuesht Boyer

Peiku Anne-Marie ukusse Benjamin

Ukumisha Joseph

Katshishe-utshimau atusset Laboissière

Pessish uitshuat ka apilit Ti-Tom Raphaël

Charlot Buckell

Peiku Anne-Marie utanisha Marthe

Ka uitshi-atussemat Eugène Paul

Utusse Marie Pekutelegan

Kanatuusht Atshen

Anne-Marie utauassima Raymond

Léona

Kanatuusht Germain

Anne-Marie utauassima Hélène

Berthe

Victoria

Thérèse

Antoinette

Kanatuusht Charles Boivin

Peiku Charles Boivin ukusse Bazou

Kanatuusht Jack Simpson

Peiku Hélène utanisha Cécile

Raymond utauassima Narcisse

Éric

Kanatuusht Mailloux

Ka kanuelitak kanatuunanulit Drolet

Kanatuushit Isaac Simpson

Xavier Raphaël

Michel Dominique

Ernest Raphaël

François Savard

Utusse Joséphine

Ka aiat minisha Perron


KA UITAKANITAU UTENAUA KIE NITE KA ISHI-KUSHPINANUT

Alma

­

Pessamit

Canal Sec

Chibougamau

Shekutamit / Chicoutimi

­

Eaux Mortes

Fourches Manouanes

Pileu minishtikut

La Pipe

La Tuque

Jim shakaikan (shakaikanit)

Piekuakamiu-shakaikan

Bouchette Shakaikan / Lac Bouchette

Clair shakaikan

Crapaud shakaikan

Habitant shakaikan

Jacques shakaikan

Culotte shakaikanit

Onistagane shakaikanit

Tchitogama shakaikanit

La Lièvre

Passes Dangereuses

Piekuakamit

Upishtukuiat

Chasse shipu

Manouane shipit

Péribonka shipu (shipit)

Roberval

Saint-Coeur-de-Marie

Saint-Edmond

Saint-Prime

Saint-Thomas


Ushkat I

Ushkat e natuunanut

Nite Piekuakamit nitilniuti 17 ushkau-pishimu e tshishtuakanit. Nite Pessamit utshipan ninapem William Valin kie muku peikuau niniputi. Shetan-pishimua niniputi muku apu tshi uitaman pipun miam ka nipuian, 1917 itashtepan pipun, niteliten. Kutulnu ashu patetat nitatupipuneshiti ka nipuian. Patetat-tatulnuepipuna nitishpish uitapimati ninapem. Nishulnuepipuneshipan ashu nishuasht ninapem ka nipuiat. Peikushteu itashipanat nitauassiminanat, nishuasht ishkuessat mak nishu napessat. Kanatuut ninapem. Eshakumipipuna takuanipan tshetshi kushpiat ashit nutaui mak nikaui e tshimitshitau. Eshku ilniuipan nikaui ka nipuiat.

Eshku mamu nitatan nutaui ashit nimushum ne etatshimuian. Peiku nite tepan nukumish, Daniel ishinikashipan. Natuuipan kie uil. Pepunlit, uiluau nashipepanat e natuapatakau mitshimilu mak tshekuanlu eshi-nutepaliat. Eku nilan, nutshimit nitatan mak nimushum, nituss mak Malek nukumish. Mamu nitashuapatetan. Nanikutin, peikupishimua tepanat e natshi-mitshimetau. Peiku ne nituss ka tshishe-ilniushkuessiut, natshi-nakuakanitshepan. Kie nimilu-tshishunitishiti, uapushuianeshtishat nitshikumiatiat, apu nita ut takuassinitsheutshian. Ninatakuatan nituss e uitsheutshit. Ekue nipiminuatan e nakuatitshit uapush. Nilushkuanaputshatan apishish e apatshitshitau lushkuauat. Niminashtatan, apu tshut tshi mishta-tututshit ilnu-pakueshikan. Nitshi uitshitenuanan. Aiapishish muku nitshi shukaimatishitan. Alu uapush takuanlipan tshetshi mishta-shukaimatishiat, nimanatshiatananat lushkuauat. Ninakalamitati ne e tutamat. Apu ut uapataman eshpish tshi alimuiat.

Shakuanlit, nimushum nitikutan: &laqno;Nika ashtan nitishulakan, tshika mumashkuananu.»

Nimishta-uitshipuati mashku. Nuitshiteti uiash. Ashit mashku-pimi nitashpishtamati. Nuishkushetan uiash, mishta-uikanupan. Kie nishakapuatan uiash. Kie nilushkuanaputshatan. Shash takuanipan tshetshi nashipeiat uapikun-pishimu. Ume upau-pishimu tekuat nikushpitan ekue nashipeiat uapikun-pishimu tekuat. Shash pitshelik shatshimeshkapan, mishta-nekatamukupanat auassat shatshimeua.

Tatuau metapeiat, ekue uelapissish tshishkutamakuiat. Uiesh kutulnuetshishikua ashu patetat nitishpish itutatan katshishkutamuakanit. Ume tekuatshit, minuat ekue nikushpatan upau-pishimu tekuat. Uemut takuanipan tshetshi nashutshitau nikanishinanat, apu tshut tshi nasht ituteiat katshishkutamuakanit. Apu auen tshut kanuelimat ute Piekuakamit utauassima, apu ne anutshish ishinakuat kashikat. Takuan anutshish auassat nite tshe kanuelimakanitau, eka ui kushpitaiakanitau. Nilan uil, apu tshekuan ut takuat.

Nite ut Piekuakamit pushinanuipan. Nikanuelimati apui e mishta-apishissishit. Nimushum nelu nitutamakuti. Takuanipan kie nil tshetshi pimishkaian. Utat utit nitapitan ashit nituss ekue kueshtakamaimat ne Piekuakamiu-shakaikan. Nanikutin takuanipan tshetshi nishuau ishpish pimishkaiat kie mishta-lutinupan nanikutin. Eka meshta-timit nite Piekuakamiu-shakaikanit, takuanipan mishta-kataku tshetshi kapaiat. Tshinuapan e pimuteiat tshe kapataiat, tshe nipaiat. Nishetshishitan nanikutin nilan e auassiuiat. Ekue tapishushkunamukuiat, ekue itutaikuiat nashipetimit.

Utapanit nipushitan nite ut Pipe ka ishinikatet, nite akami-shakaikanit. Ekue pushtakanipan uta, ekue pushtashinanuipan pitute utit. Kie nilan pitute nite utit nitshi pushitan. Miam e utapanut tshekuan ishinakuanupan ne utapan. Ueshkat eukuan kapelakashkueu-utapan ishinikatakanipan. Nite pemipataiat, tepanat nite kaiassitshetau ekue uashtuashteimutshitau. Uashtuashteitshepanat nitshenat kakusseshissat, nikauinan nelu nitshishkutamakutan. &laqno;Uashtuashteitsheku», nitikutan. Eku nitshenat kakusseshit issishuepanat: &laqno;Tshitapamekuat nitshenat ilnuat!»

Nite Péribonka shipit nakala nipimishkatan kueshpiat. Ne kueshpiat, mishta-alem mitshim kie matshunish nikushpitatan. Lushkuauat, kashiuasht, shiutakan, kukush-pimi mak kutak tshekuan nikushpitatan. Kassinu etashiat nikushpitan auat auassat. Kie peikuan atimuat ninashakutananat. Ka utapeiakanitau nitshenat atimuat. Eukuan patshuianitshuapilu, katshishapishteshilit mak mitshimilu utapepam ne atimu.

Nanikutin, mekuat e natuutau mitshet-tatupishimua muku nilan nitatan. Tekushinitau mak, amishkue, uapusha mak kassinu tshekuanlu ka nipatatau petapanat. Eshku apu tshut tat mush ne etatshimuian. Muku atikuat mishta-mishkashinakushipanat. Nukumish Daniel shash peikumitashumitalnu tshi nipieu atikua peikupipuna. Nite Jacques shakaikanit, Fourches Manouane tetshe ka takuat Péribonka assit. Mitshetuau uapamakanipanat atikuat, mituat nishumitashumitalnu itashikupanat. Nite minashkuat shakashkupatapanat, nite shakaikanit ishpatapanat. Nutim nashatuat, tshi milunakushuat e tshitapamakanitau. Ekue nitatan nimushuminan:

- Tshitapamat atikuat nite teuat. Apu shuku ut milu-uapatak.

- Matshi uitamueku kukumishuau Daniel, tshika ituteu uil.

Ekue kalapua nukumish Daniel utinak upassikan, ekue tshitutet. Akutishkuepanat nite shakaikanit. Kie nipiepan atikua. Ekue uautat uiashilu, nimishta-milu-ishpalitan uiash ne tekuatshit. Eku nituss ueueshiepan atikuiana. Tshinuapekatapan pishakaniapilu, ekue nutim akutshimepan atikuiana. Tshekat peikumitashumitalnu itashikupanat atikuianat, nasht uapishishipanat. Mishta-milunakushipanat tanite milutakanu atusseun. Mitshetuau issishuepan nituss:

&laqno;Nimueshtatshin nanitam e mitshian uiash, matshi ma alu natshi-kusse!»

Tshi mitshetuat mashamekushat nite shakaikanit. Uiesh peikushit e kashkatshishit nitishpish pikuau mishkumi ekue milit ushkanlu tshetshi ukusseieian. Uanasse nuapaten ne ushkan tanite muku neushit ishpish timiu. Nuapamauat mishta-alem nameshat nite uashka nushkanimit. Neutipapekaikaneshuat man mashamekushat e kuashipitakau. Ka mikushit mak ka mishta-tshitshishinashit ishinakushipanat. Nimishta-miluateti. Nanikutin, neu kie mak patetat nikuashipitatiat mashamekushat. Nite nitakutshimatiat mishtikut, ekue tshiuetaikau patshuianitshuapit. Ekue itiku nituss: &laqno;Apu tshut alimuian e kuashipitakau tanite uiash nukusseiati.»

Katshi nutim ueueshitshitau atikuiana ekue maimat Péribonka shipu. Kau nimanukashitan tanite nika ishpalnan uiash ishkanipipuna. Neme shiship-pishimu kie mak nissi-pishimu, eukuan e papalitau shishipat. Ekue shiship ishi-mitshishiat. Nanikutin, neu kie mak patetat peshuakanipanat shishipat. Kassinu eshinakushitau teuat kashteuship kie kutakat peikuan. Ekue lushkuanaputshanut. Mishta-mishapan piminueussiku e apashtakanit, kassinu auassat shukaimatishipanat. Minakanlu apashtapanat e shukaimataishutau utulakanuat.

Shakuat, ekue natumashkueiat. Nui nipianan tshetshi mutshit. Kie peikuan amishku nitishulanan. Ekue nitutetan utateush. Kushikuanipan muku uil nitshiku, pishu, utshashku mak atshakash, apu ut kushikuat eshi-takunashiat. Ne tepatshimuian eshku tepanat utshek kie uapishtan peikuan. Nimilu-tshissituten, nakuakaniapi apashtakanipan. Kie tishulakan tshi apashtakanipan.

Apu ut mitshenikau mitshuapa nite Pipe ka ishinikatet. Ekut nite nut pushitan ush, apu ut tashkamaimat Piekuakamiu-shakaikan, kushtikuanupan e lutit. Nikueshtikameietan ne shakaikan. Nanikutin eka e lutit, nishtutshishikua nitatatan e kueshtikameiemat Piekuakamiu-shakaikan. Nanikutin neu kie mak patetat tatutshishikua nitatan e lutit. Takuanipan tshetshi kapaiat, usham nishukaukunan.

Ne tepatshimuian, nishunupan kie mak nishtunupan nitutinana. Tipan ishkueuat pushipanat utilu. Napeuat uiluau mishta-pushtashipanat. Auassat, nikaui mak nituss ka tshishelniut, mamu uiluau pushipanat. Nasht peikukashipan utilu nimushum. Mishta-pushtashipan. Kie nutaui nasht peikukashipan tanite eshpish tshi mishta-pushtashit. Meshta-pushtashinanut, apu tshut pushiakanitau auassat usham mishta-kushtikuanipan tshetshi kuetipishkanut. E maimat ninakuanan kutakat ilnuat. Tepanat kutakat ilnuat nite Péribonka e nashipetau. Nanikutin nuitshi-tshitumatan. Eshku eka papaliat nipatshuianitshuapinat, ekue utinakau upassikanuau ekue passitshetau tshetshi uitakau piapalitau. E petamat metuessanut, ekue issishueiat:

&laqno;Ilnuat pet papalitakat.»

Shash pet papalipanat, eshku passitshepanat. Ekue uitshishkumukuiat. Mamu ekue pushiat. Passe nite tetshe Shekutamit ishi-maimupanat. Nimishta-milu-tshissitutuauat Paul Natipi, kie peikuan Tambush kie peikuan Marie-Louise Bacon.

Ekut ute nipipan Marie-Louise Bacon, ute Piekuakamit akushiutshuapit. Unapema nite telipan kie apu tshut utauassimitau. Nite tetshe Péribonka ishi-kushpipanat. Ukupaniemipan nanikutin, mishta-ushakamipan. Eukuanlu muku nukuanlipan ututuat. Mishta-kataku nite ushte Péribonka ishitshimepanat. Tepanat kie passe nite ut Manouane shipit e shatshituaitau. Nite Pessamit utshipalipanat ilnuat mak Piekuakamit ume tepatshimuian. Luash Shekutamit ishpish nashipepanat.

Nite Shekutamit atauepan ushakama Paul Natipi, Clément Dufour ishinikashilipan e atamat ushakama. E papaliat Piekuakamit, apu tshut passitsheiat tanite mishta-mitshetunanuipan, kushtikuanupan, namieu miam minashkuat etanut. E papaliat Pekuakamit, shash peikupipuna eshpish tshi kushpiat, eshpish tshi tshituteiat. Shash mamishishtipanat auassat metapeiat, mishta-nitautshipanat peikupipuna e uitakanit. Nutim auenitshenat nipushukatakutananat. Ekut nite tshimatelipan nutaui uitsh. Eshku tshimatelu nelu uitsh. Nite pessish aiamieutshuapit, tshemataut. Ekue pitutsheiat nutaui uitshit ashit nimushum, nituss ashit nukumish Malek. Ekue takuat tshetshi naikatishiat, aiamieutshuapit tshe itutetiat, apu kataku ut tshimatet ne aiamieutshuap. Muku tshiam nitamatshuatan shash ekue nitakushinitan nite aiamieutshuapit. Nimiluatetan e ituteiat aiamieutshuapit. Mitshetuau nimueshtatetan nitaiamieutshuapinan.

Katshishkutamuakanit

Nikaui issishuepan: &laqno;Milunakuitishiku tshe ituteieku aiamieutshuapit.»

Nishimat nitshenat ishkuessat nuitsheukutiat e natshi-aiamiaiat. Ekue nitutatan katshishkutamuakanlit luash e tshatshipalit uapikun-pishimu. Nimiluatenan ne eshpish ituteiat katshishkutamuakanlit. Kuetulnuepipuneshian ashu peiku, takuanipan tshetshi ussi-naikakuian mak tshetshi pimiunakuian. Shash nitshinuashkushiti. Nituss Christine, uil mituat nupinakuti, nikanuelimukuti muku tshetshi ituteian peikupipuna ishpish katshishkutamuakanlit. Nimilu-tshishkutamakuti aiamieu-mashinaikanlu. Eshakumitakussit, takuanipan tshetshi natshi-uapamak ne nikan kakashteukupeshkueu ka tat nite kauapikueshiutshuapit. Nitshishkutamakuti e aiamiaian mak aiamieu-mashinaikan e tshitapataman. Apu tshut alimut e tshishkutamut tanite shash nikaui nitshishkutamakuti e auassiuian. Nimishtikushiu-aiamiati, apu tshut nitau-lelu-aiamiaian. Nikutshipalitati, muku tshiam &laqno;Mali tshitatamishkatin» nipikutati e issishueian.

Nanitam nituss etat nitatati. Nanitam mamu nitatatan. Nitalimuti e mishtikushiu-aimian. Apu tshut tshi mishtikushiu-aimian ua uitaman tshekuan. Tshetshi mishtikushiu-aimian, e kukuetshitshemuian tshekuan, etussemukuian tshekuan, apu tshut tshi mishtikushiu-uitaman. Ka kutulnuepipuneshian ashu peiku, peikupipuna nitishpish itutati katshishkutamuakanit ashit nituss Christine. Ekut nimilu-tshishkutamatishiti e mishtikushiu-aimian. Nishtu luash nitishpish itutati, miluau peikuan. Anutshish mataunakatelu nelu eshi-tshishkutamuakanitau. Kakashteukupeshkueu nitshishkutamakutan. Eukuan nut tshi pikutati e mishtikushiu-aimian. Kakusseshishkueu nikaui, apu tshut nitau-leluet. Eku nite nitshinat kassinu auen nishuait ishi-aimipan. Nutaui leluepan uil. Katshi patush neupipuna tat ilnu etalit, eukuan patush nikaui tshishkutamatishupan tshetshi ilnu-aimit. Apu ut milu-leluet muku pikutapan e aimit, tshi eluet tshishkutamatishupan.

Apu nita ut niput nituss Christine. Tshishelniu-ishkuess an. Nanitam pet utauia e talit tepan tshetshi atusseshtuat mak tshetshi piminutat. Malek ishinikashilipan utauia. Shash kie nitshi-uauilau nukumish Daniel. Malek ukusse. Eukuan mashtelushan ne nukumish Daniel Siméon. Alu nutaui tshishelniuipan. Almanda Fortier ishinikashipan nikaui. Nite Saint-Prime utshilipan nikaui uikanisha. Mishta-auassiuishipan ueniat ukauia, nasht apu tshissitutak. Eku nikaui utauia, Utshimau Fortier, nishuau nipulishipan. Ekut mak nite peiku utusse malakue utauassima. Paul ishinikashilishipan mashtel e uilakanlit. Peiku utusse nitautshinakushipan nikaui. Nite Saint-Prime likuashkatakanlishipan ukuma. Ninanatuapatshatan ekue nimishkumatanan utshipaiatikuma.

Utaumau mak ukaumau

Kutulnuepipuneshishipan ashu patetat naput nikaui. Utusse mak ukumisha kanuelimukushipan, kaiassitshelit nelu. Uishautikua kanuelimeshipanat tshetshi ututushinapumitau. Kie pakakuana kanuelimeshipanat. Nite Piekuakamit tepan nutaui. Ne e uauitaman eshku patshuianitshuapit apinanuipan, apu eshku ut takuanikau mitshuapa. Apu kataku ut takuat Saint-Prime ua itutanut. Muku tshiam tashkamaikanu shipu Chasse ka ishinikatet, eku nite Saint-Prime takuan pakupeutshikan mak likuashkan. Takuanlipan kie nite e natshi-mitshishitau uishautikuat. Ekut mak nite man ishi-pimishkapan nutaui. Tatuau nikaui e natshi-utshikutunenat uishautikua, iapit uapameshipan nelua ilnua e pimishkalit. Nite nikan pimishkalua etat ekue kau tshiuepallit. Milunuekupan nelua ishkuesse nitelimau. Kie tshisselimekupan miam nelu tipaikanlu tshe pimutelit. E lutinlit, apu ut tshi pimishkat. Pimutepan. Nanitam kie peikussishipan. Eku nikaui eka tekushik, takuanlipan nutaui tshetshi ashuapamat. Nite akushishipan tshishtikanashkut, ekue nikaui petashtamutet utassiku e takunak. Ekue kalapua aimishkueuet. Mishtikushiu-aimipan nutaui muku apu tshut milu-mishtikushiu-aimit. Mishta-milunamatishushipan nelua ilnua issishuepan nikaui. Mishta-ishpitelimepan auenlua, issishueu. Ekue uauitamuakue utusse ka kanuelimikut. Ekue itikukue utusse:

- Apu uil uesha tshikut uitshimit ilnu Almanda, itikushipan. Tshika mishta-nekatshun. Tshitshisselimauat a etelitakushitau ilnuat? Nanitam mishta-alimuuat nite nutshimit etatau. Apu ma ishi-nakalamitain ne tshil, tan tshe aitin?

- Nika nakalamitan. Nika tshishkutamatishin e lelueian, kie nika tshishkutamakuat tshetshi milu-lelueian kie tshetshi nishtutukau e aimitau. Kie mak nanitam ute nekatshunanun peikuan. Mitshetuau ishinakuan muku pakueshikan ka papatshishishit kie mak tekalepat e muaikuat.

- Muku tshil etelitamin tut. Etelitamune tshetshi alu miluat ne ua aitin, kutshipalita.

Eukuan tapue ekue itutanut nite Piekuakamit e natshi-uapamakanitau ilnuat. Nutim upatshuianitshuapipanat. Ekue issishuepan nikaui: &laqno;Nuat ma kie apu mishat patshuianitshuap! Tshika kutshipalitananu peikuan. Kie mak, apu tatau u nikanishat, tan nipa alu ishpal. Muku tshiam nukumishat mak nitussat teuat, kie shash tshishelniuuat.» Takuanlipan kie uil tshetshi takuanlit nite tshe tat. Ekue itutishit: &laqno;Nika kutshipalitan.» Napinlit, elukun naputau.

Tuiet nana peikupipuna katshi neshtuapamitishitau, elukun naputau. Ueshkat, apu ut ishinakuat tuiet tshetshi uipemitinanut. Muku tshiam e aimiakanit auen, shash tshisselimakanipan tan etelitakushit, eukuan issishuepan nikaui. Kie mishta-tapueshipan. Mishta-uitshi-shakuelimuishipan nutaui. Minipan apishish nutaui, muku uil tshetshi mashitshet kie mak tshetshi tshishuapit, apu nita ut ishinakuat ne! Thomas Siméon ishinikashipan nutaui. Eku nite tetshe nikaui, uikanisha Paul ishinikashilipanat. Joseph Paul tepan, Émile Paul mak Louis Paul mak Simon Paul. Nutim nelu nikaui ukumisha. Nutim tshiluemitupanat nitshenat Paul ka ishinikashitau nite Piekuakamit. Tshekat shash nutim nipuuat anutshish kashikalit.

Eukuan nil alu uet tshishelniuian. Nutim ninanishupipuneshkatinan mak nishimat. Eukuan muku nishim Ernest nipipan eshku e pepessiut. Ekue tat minuat nishim Jeannette Siméon. Eshku ilniu, peikussu. Xavier Gagnon uitshimepan, nite Alma uitshu. Minuat ekue tat Antonio Siméon. Katshi tat Antonio ekue tat Gertrude, Alphonse Guay uitshimepan. Eshku ma ne kutak nishim Virginie, Charlot Basile uitshimepan. Minuat ekue tat Clément, Lucienne Paul uitshimepan mak Laurette, peiku Skeene uitshimepan. Eku mashtel ekue tat Gérard Siméon. Peikushteu nitashitan nitshinat. Nimishta-mitshetutan. Ka nipuian ka kutulnuepipuneshian ashu patetat, muku put nishtikupanat kie mak neuikupanat nishimat alu e auassiutau mak nil.

Nipun

Katshi nipuian, shaputue ekue natuuiat nutaui mak nimushum. Ka nipit nimushum nite nutshimit, shash nite peikupipuna eshpish tshi nipuian. Pipunupan, uinashku-pishimu ekue nashipeiat e utapatshimukuiat nite utapanashkut. Nite likuashkatakanipan Saint-Coeur-de-Marie utenassit. Apu tshut kushpiat shaputue, ute uinipekut nitatatan, nil nikaui ashit nituss. Muku tshiam napeuat kushpipanat. Shikuan-natuuipanat. Apu ut tshi kushpian tanite nitashuapamaushiti.

Nite nutshimit ninatshishkuati ninapem. Mamu nite ninatuutan. Nite tetshe Péribonka ishi-kushpipan mak nite tetshe Manouane. Nelu ashit uitshi-kushpimepan Dominic Saint-Onge, eukuanlu uitshikupan. Ka neshtuapamak ninapem nasht apu ut talit uikanisha. Pessamit utshipan mak nite Shekutamit teshipan uelapissish. Tepanat nite kie ilnuat Shekutamit. Nite tetshe Péribonka ninatshishkuati. Milu-mishtikushiu-aimipan. Mishtikushiu-aimiepan nikauia e aimiat, eku ilnu-aimiepan nutauia e aimiat. Tatuau e uapamatshit miam kueshpiat iapit nimishta-pishelimikutan. Miam kalapua uikanisha uiapamat tshipa itelitakushu eshpish tshi mishta-pishelimukuiat. Shash nimishishtiti, nutaui nuitsheuati kueshpit kie peikuan nunitshati ashit nutaui. Nitshissitutuau ka ishit:

- Tan e tatupipuneshin?

- Apu shuku tshishelniuian.

- Tshishutshishin ma kie! Atut shuku tshitshishelniun.

- Alu nipa shutshishin etatu apishish tshishelniuian, niteliten.

Ekue mishta-papipan, tshe papit mak. Usham ui tshisselitamupan tan e tatupipuneshuku. Eshku apu tshut kutulnuepipuneshian ashu patetat nelu ka kukuetshimit. Ekue luash uitamuku e tatupipuneshian:

- Eukuan nika kutulnuepipuneshin ashu patetat ume ushkau-pishimu.

- Nika takushin ume mitapeian min piput.

- Eukuan miam.

Kutulnu ashu patetat, mishta-auassiunanun tshetshi nipunanut. Nikaui nitikuti:

&laqno;Mitshetuat naputau e kutulnuepipuneshitau ashu patetat. Eukuan nitatupipuneshiti ka nipuian, nitiku. Alu minuat aliminupan e taian tanite ilnuat nuitshimauat kueshpian, eshku ma eka nasht e lelueian. Nitaimikutiat muku apu tshekuan ut nishtutaman.»

Shakuat, nite Pessamit utshipalipanat ilnuat. Eku ne William, ninapem elukun ninatuelimukuti. Ekue itikut nutauia: &laqno;Mishta-alimin, tanite eukuan muku uil e tat tshetshi uauitshit. Auat mak unitsheu. Nimishta-alimitsheliten tshetshi patshitinak ne nitanish tanite eukuan alu uet tshishelniut nite etashitau nitauassimat. Eshku apu ishpitishitau nikussat tshetshi uauitshitau. Kutshipalitatau. Mamu peikuan tshika tananu.» Ekue milupalit, Shetan-pishimu ekue nipuiat nite Piekuakamit. Kauapikuesht Boyer ka ishinikashit ninipuikutan. Milu-neshtuapamepan ninapem nelu kauapikueshilit Boyer, tanite shash tshi telishipan Pessamit. Ekue kushpiat min peput. Ekue aiat utush e mishta-miluashilit. Ekue Shekutamit ishpaliat. Ekue Pessamit ishitshimeiat. Apu apishish milunaman Pessamiu, mishta-mueshtatelitakuan. Ekue issishueian: &laqno;Kau Shekutamit tshika tshiueunanu, tshe natu-natshishkuaiku nutaui nite Tchitogama shakaikanit.»

Ekut nite ekue natshishkatiat, ekue mamu kushpiat. Nanitam nite tepan nutaui e taian. Nepit ekut nite nitatatanat uitshit. Kie eukuan ne pipun ka manukatishiat ute. Uiesh patetat kie mak kutuasht itashikupanat nitauassimat. Shash kie nitshishelniuti, apu ut ishpish shutshishian. Eshku e auassiuian, nipatshi kuetipaneti utshua eshpish tshi mishta-shutshi-atusseian. Nanitam nutshimit nitatati, kie ninatshi-natamishiti ilniminana. Nil nikan nitatati e natamishinanut eshpish tshi mishta-shutshi-natamishian. Nite tetshe nitutatan La Lièvre. Mishta-ait anutshish ishinakuan, mishta-minashkuaun. Mishta-miluapan ueshkat e natamishinanut. Luash nite Eaux Mortes nitishpish itutatan.


Nishu II

&laqno;Nui manukatishin»

Ninapem issishuepan: &laqno;Ekut ute tshe tshitshipalin tshitsh. Benjamin mak nil nika kushpinan tshe takuatshit. Ute tshika tan ashit auassat. Tshika ituteuat katshishkutamuakanlit kie eukuan tshe tshitshipalin tshitsh.»

Ekue kukuetshitshemuian tan e tutakanit mitshuap e tshimatakanit. Apu tshekuan ut neshtuapataman, tan eshinakuashit mishtiku kie peikuan etapatshiakanit. Apu ma tshi neshtuapatak nelu kanatuusht. Apu tshut neshtuapamakau eiashinakushitau papatshitakuat. Takuanipan tshetshi atusseshtatishian. Muku uil miluapan nishtikuan. Eshku mak kashikat eukuan eshinakuat. Eukuan ekue kushpitau ninapem mak Benjamin. William nimilikuti shulialu. Uiesh nishtumitashumitalnueiapiss nikanuelitetakupan. Apu ut mishta-ushuliamian. Ekue ititishian: &laqno;Tapue uil uesha! nishtumitashumitalnueiapiss tshetshi tshimatain peiku mitshuap. Nika kutshipalitan peikuan.» Katshishkutamuakanlit auassat ekue itishukau. Eshku ilniuipan nutaui ne etatshimuian. Ekue issishueian: &laqno;Nukumish Joseph nika itau tshetshi itutit Roberval.»

Atauepan tutushinapulu nukumish Joseph nite pessish uitshipan.

Peikuau e tshetshishepaushilit ekue takushik nite nitshinat, ekue itak: &laqno;Usham tshui aimitin nukumish. Tshika tshi a itutain nite Roberval?»

Ne etatshimuian, eshku nite Roberval takuanipan tassiputakan. Tekushinian nite tassiputakanit ekue natshi-aimik meshekut utshimau. Mishta-uilnipan kie nimilu-neshtuapamati. Papatshitakua atauepan. Nite utatusseu-mashinaikanitshuapit tepan. Ekue itak:

- Nui manukatishin, eka shuku e mishta-mishat mitshuapiss nui tuten, nui pipunapin ute, tanite nitauassimat ituteuat katshishkutamuakanlit.

- Tapue tshia, takuanlu tshetshi tshishkutamuakanitau nitshenat auassat. Tan mak ne ua tutamin?

- Nishtumitashumitalnueiapiss nikanueliten. Nui aiauat papatshitakuat. Tshika militin ne eshpish kanuelitaman nishtumitashumitalnueiapiss, mak tshe mashinaimuin nishtumitashumitalnueiapiss ishpish. Mamu kutuashtumitashumitalnueiapiss. Eukuan tshe ishpish ishpalian tshetshi tshimatet ne nitsh, nite tshe pipunapian. Uemut uil tshika nishuetshishinuat papatshitakuat. Apu mishta-neshtuapamikau eshinakushitau papatshitakuat. Nitshisseliten uil ua issishuanut e ulikaputakanit mitshuap. Mak kalapua tshe takuat tshetshi tshishunakanit. At eka shuku mishta-milushishitau nitshenat papatshitakuat e tshitshipalian uil.

- Tshika takuan ka mitshashkushit mishtiku tshetshi apatshit, tshitshue ka mitshashkushit. Apu nikut eka tuiet uishkuenamin tshitsh. Nite pitute tshika ut tshishunen, peikuan tshika mishta-tshishuau ne tshitsh. Tshe ashtain papiupatshikan.

- Eukuan miam! miluau. Tshishuau mitshuap papiupatshikan e apashtakanikau nitishi-peteti essishuanut.

- Eshe, tapuanun. Tshika mishta-tshishuau peikuan. Eukuan ne muku anutshish katshi tutaman.

- Luash Nipaiamianan ishpish kushpuat nikakushpishimat. Mishta-alem ushakaia tshika matapetaieuat. Tshe atauetau ushakamuaua. Tshe patshitinitshitau tshe ishpish tshi patshitinautshenat. Auassat etutetau katshishkutamuakanlit, takuanlu tshetshi mitshishitau eluet apishish. Takuan ne tshetshi mamitunelitakanit.

- Eukuan miam! Tshe peshtashut tshinapem, nui neshtuapamau.

Ekue itak nukumish:

- Eukuan miam niteliteti tshetshi tutaman.

- Tshimilu-tutenashipan ne ka itelitamin.

Takuanlipan tshetshi aimikau ka tshimalakanitau. Ute tshia, eukuan nikan etatau. Uiluau nutim ilnua tshimalikupanat. Ekue itikau: &laqno;shinakuat tshetshi tshishikashian nite tshe tshimatet nitsh, apu tshikut papalian, apu tshikut ishpalian nishuliam.» Ekue ishit ne Utshimau Laboissière: &laqno;Nika kukuetshimauat nutim ka tshimalakanitau. Tshika takuan nite tshe tshimatain tshitsh. Uemut uil takuan tshetshi uitshikuin, ituteuat nitshenat auassat katshishkutamuakanlit kie uemut takuanlu tshetshi takuanlit nite tshe tatau. Mishta-takau peput.» Apu uil milekash ut tatuetakau. Nutim tapuetamilishipanat nelua ka kukuetshimat. Ume issishueshipanat: &laqno;Mishu uil tshi tshimatat nelu mitshuapilu, tan mak tshipa tutenanu, ute tshika milakanu tshe tshimatat nelu uitsh.»

Ekue kalapua uitamukau shash e aieshkushtelit nite ua tshimatauk nitshilu. Ekut nite ka akuanakanitau nipapatshitakumat. Peiku ukaumau ka tshimalakanit nutepalishipan nelu ka aiminanulit, nelu ua ishi-ueueshtat Utshimau Laboissière. Eukuan ne Tom Raphaël, ute akamishkanau ka-apua.

Nasht apu ut miluelitak. Ekue issishuet: &laqno;Pessamiulnuat an, apu takuanlit ute tshetshi manukashitau. Apu milu-utinakanitau ute.»

Katshi nishu kie mak nishtutshishikua, ekue ishit ne Utshimau Laboissière: &laqno;Tshika tapuetakanu. Peikushuat nitshenat ilnuat. Pessamiulnuat kie mak Piekuakamiulnuat, ilnuat an peikuan. Ute nipuipanat, kie ute tshika teuat. Ute tshika upinaushuat kie mak tshipa tshi ishinakuanlu tshetshi nipitau ute. Eukuan eshkuapekat! Ute takuanlu tshetshi tatau. Ilnuat an peikuan.» Ekue tapue tapuetak ne Kaussei. Ekue tutakanit mashinaikan e tapuetakuiat tshetshi manukashiat. Ekue kanuelitakanit nite tshishe-utshimautshuapit.

Metapet ninapem Nipaiamianalu, shash tapue nitshi tshikumatati ishkuatem mak nishu pashpapuakana aitu. Apu shuku ut mishta-mishat nitsh. Tashtuait nite ashtepan e mishta-mishat katshishapishtesht. Mishta-miluelitamupan metapet. Ekue issishuet: &laqno;Tapue tshishiteu ute, miluelitakuan.» Nutim ekue tipatshimushtuk ka ishpallit, kie nelua utshimaua, mishtiku ka atauelit nite Roberval ka ui uapamikut, mishta-miluelitamu nelu ka ishi-ueueshimak. Ekue milit nishtumitashumitalnueiapiss tshetshi tshishtauk mitshuapilu. Ekue ishit ninapem: &laqno;Nika natshi-uapamau ne utshimau. Nineshtuapamau ne napeu.» Nimishta-milueliten uatamut e neshtuapamat nelua napeua. Ekue natshi-uapamat. Ekue tshishikuat. Nutim mituat tepi-tshishikuekupan tanite atauepan ushakama, amishkua, pishua mak nitshikua. Miluelitamupan ne Roberval ataulnu. Minuat metapet ninapem, ekue natshi-nikutepan ekue nutim tepi-tshishikashit ka ishpish mashinaitsheiat.

Apu eshku ut uishkuenakanit nitsh, muku uil nishuetshishinipan papatshitakuat. Ka pitutsheian, pakunepalishipanat passe papatshitakuat. Uemut takuanipan tshetshi atapian, shash kununuipan, eshku mak patshuanitshuapit nitapitan. Ne uet pakuneshitau papatshitakuat, ekut nite uet nukuat tshishiku. Ekue ishit ne Charlot Buckell :

- Nuat ma uesha! Tshika shikatshinau ute Utshimashkueu Valin, mishue tshishiku nukuan.

- Eshku apu tshishtaiat, nite pitute tshika ut tshishunakanu. Kie nika uishkuenenan uluitamit.

Ekue minuat Benjamin mak ninapem natshi-nikutetau. Ekue tshi nutim tepi-tshishikashiat nitshinan. Eshpish eka papaliat, eshpish alimuiat e pakassuiat ekue natshi-natamishiat napit. Nishuliatshatan e natshi-natamishiat ilniminana. Uemut takuanipan tshetshi ushuliamian mitshim e aiaian. Kie takuanipan tshetshi aiakanit nimaun. Ashit mak nitipanashtati nishuliam tshetshi ueueshtaian nitsh. Nimishta-ashineikuan nitsh, mishta-tshishuau. Ne ka tshimataian mitshuap, ekut nite eshku e apian. Apu nita ut atapian. Peikushu eshku ne mitshuap. Aiat eshpish shuliatsheian mak nitshenat kie uiluau e pakashtueitshetau mak e nikutetau, eukuan ekue pakuneiman ishkuatem nite tetshe utat, ekue ashit pashpapuakan tshikamutaian mak nite ishpimitakut ekue tshishtaian. Anutshish uil, nimilu-neshtuapamau papatshitaku ka ishinikatakanit. Nishtu ishpish katshipaikanishit tutakanipan nite ishpimitakut. Eshku mishta-milu-mishau. Tsheku tapue ekue ishinakuat tshetshi niputau auassat. Nipuipan Marthe kie nitshenat peikuan kutakat. Peiku katshi niput ekue atapipanat, luash nutim ekue tshitutetau. Nutim kakusseshilit uitshimepanat. Apu ute ut tatau katshi niputau. Uemut tshisselitamupanat kakusseshilit uatshimatau eka katshi tatau ilnu-assit.

Kuishku e aiminanut, nipikutanashipan tshe aitian, nimilu-uikatshikatishinashipan. Anutshish uil kashikat, nipeikussin kie shash nitshishelniun. Nishuna nikutikuniutshuapa. Nitshimatati kutikuniutshuap nite Eugène Paul, muku kutuashtumitashumitalnueiapiss e meshtanaman. Eshku apu milu-tshishtaian nite pitukamit. Nite natakam tshimateu. Tshitshue kie miluashu! Nite kutak tshimateu Saint-Thomas tetshe. Etatu apishashu muku mishta-tshishuau. Ishinakuan tshetshi pipunapinanut eshpish tshishuat. Ekut nite etuteiat peput, ninatshi-nakuakanitshanan, ashit mak amishku ninipianan. Nil uetshit nitishulakan nitashtan, eukuan e nipiakanitau utshashku, atshakash mak pishu. Apu shuku nikuss tshi tutak nelu tanite matishuakanipan nite upanit. Apu shuku kataku tshi ishi-papamutet.

Apu miam tshi uitaman ka ishpish nipit nutaui. Nitshisselimau uil kutuasht-tatulnuepipuneshipan ashu nishu nepit, eshku apu ut utitikut utshishelniu-shuliam. Uemut shash nishulnuepipuna eshpish nipit. Eku nikaui ka nipit, uiesh peikushteu-tatulnu ashu kutuasht tatupipuneshipan. Apu tshi uitamatakuat miam pipunlu ka nipit. Milekashish nutauia katshi nipilit patush nipipan. Milekash uitshuat tepan e kanuelimat utauassima. Gérard, ne mashtelushan, milekash uitapamepan nikauinana. Namielu akushunlu nepikut, e tshishelniut ishi-nipipan. Eukuan nitikutan natukulish. Nanitam mishta-shutshi-aiatshishipan. Katshi niput, ekue kushpitikukue nutauia. Kie apu tuiet leluekue katshi niput. Neupipuna teshipan tshetshi tshishkutamatishit e leluet, tshetshi nishtutakut nutauia mak nelua kutaka ilnua.

Nikaui eshku eka naput, nasht apu neshtuapatamikue nutshimit, apu nita auat itutekue minashkuat. Mishta-alem takuanlishipan tshekuanlu tshetshi tshishkutamatishit. Miam ka issishuet, mishta-aliminupan ushkat. Takuanlipan tshetshi assimet ashama, tshetshi pakuanat aueshisha atshakasha, amishkua, pishua, nitshikua, nutim nutaui eshi-nipatatshet. Nutim nelu nutaui takuanlishipan tshetshi tutak tanite apu tshekuanlu pikutakue nikaui, auat aueshisha apu nita ut pakunakue. Muku mishta-uipat pikutashipan nelu e tutak. Katshi neupipunlit nitelimau, shash lelueshipan kie shash pikutashipan e assimet. Katshi nelu uil pikutat, nanitam ekue pakunakue aueshisha. Kie apu tuiet utauassimikue. Katshi patetat-tatupipunlit, eukuan patush ushkat uetauassimikue. Kutuelnuepipuneshishipan ashu patetat naput, patetat-tatupipuna nasht apu utauassimikue. Nil alu uet tshishelniuian, milekash apu tauane. Patetat-tatupipuna ishpish tepan tshetshi tshishkutamatishit ilnushkueua utatusseunlu, ishpishipan tshetshi milu-tshishkutamatishit. Nanikutin, uitsheueshipan nutauia e natshi-natuulit, nashatsheshipan. Kutulnu ashu neu uiesh etatupipuneshian, shash nil nikanuaputshati ninakatukuti e peikussishian. Nil nikanuelimati ne nipepessiminan. Muku tshiam mite nutaui ninakatamakuti tshetshi kutueian. Nasht nipeikussitash nite nutshimit. Atimuat uil tepanat, muku peikuan nasht nipeikussitash. Nishutshishikua kie mak nishtutshishikua tshitutepanat nikanishat e natshi-uapatakau utishulakanuaua. Mishta-mitshelipana utishulakanuaua. Uitsheuepan nutaui tanite piminutepan nite kataku etutetau.

Ne eshi-tipatshimuian, uiesh nishupipuneshikupan nipepessiminan. Nanitam nitauassim nitishinakatati. Tapue aliminupan! Uetakussilit, nil mak nishim Virginie nipetuatananat umishuat. Uetakussit, nanitam nitassimataieti mitasha, eku ne nishim Virginie nanitam mishta-pessish apipan e taian. Petuepan umishua, ume ituelipanat: Hu! Hu! Hu! Eukuan ne ituepanat. Ekue nitikuti:

- Nishetshishin!

- Apu kushtikushit an. Pileshish an. Eka nasht shetshishe.

- Eshe?

- Kutauinu tshika nipieu, tshe uapatalitan tan eshinakushit umishu.

- Eshe!

Ekue eka mat, eukuan ekue kukushit. Ekue kutueian. Apishashipan ne uapikuman-katshishapishtesht. Uemut takuanipan tshetshi tshishitet tshetshi eka shikatshitau nishimat. Miam kukuminashissat nitelitakushiti muku ma nikutulnuepipuneshiti ashu neu. Ekue nitikutiat nishimat:

- Tan tshe aitik? Milekash ma kie teuat.

- Mauat uil, apu milekash tshika ut tatau! Amishkue nana natuapameuat. Tshe mitshin ushui. Tshe mut uapush. Mishta-alem uiashilu ka uitshitamuku tshika petauat.

Ekue mishta-miluelitakau nelu etikau. Nanitam nimishketi tshekuanlu tshe itikau. Kushtatshipanat uetakussilit. Nanitam issishuepanat:

- Tshekuan uet peikussishiku?

- Eukuan ma shetshel e shetshishieku, Anne-Marie ute teu, tshikanuelimitinau, apu nita takuat tshetshi nakatatakuat. Nipaku nite! Nika kutuan.

Ekue miluelitakau. Tekushinitau nikanishat, tapue nishimat ekue tshitapatamuatau pishua ushtikuanlua, ussishikulua, ekue issishuetau: &laqno;Kushtashinakushu ma kie!» Ekue tshimatat nutaui kutakatshilu patshuianitshuapilu, ekue kutuet. Ekut nite iapashuat aueshisha ka nipiat. Tanite nitshenat pishuat umishikumuat, eku nilan ekue eka tshi nipaiat. Apu tshut tapuetuat nikaui tshetshi pitukaialit pishua. Kie ekut nite patshuianitshuapilu ka tshimatat e pakunat aueshisha ka nipiat. Eukuan ne kassinu tshekuan ka ishi-tshishkutamakuian eshkuessiuian.

Tshishkutamatishun

Kueshpiat, nutaui nikutshipalikuti tshetshi nitau-pimishkauane. Nite tetshe Passes Dangereuses, takuanipan paushtikuss ekue nitutakuti tshetshi nishtaimuk. Nite tetshe paushtikusse Tchitogama shakaikanit. Miluelitakuanipan nite e pimishkanut. Mishtiku nitapashtatan e pimishkaiat. Ne nituss Marie Pekutelegan peikussipan kie eukuan nanitam nuitsheuati e natuuiat. Milekash tepan nite e taiat. Nutaui aiapan etapashtat tshetshi tutak apashui. Mishta-milutapan. Apu tshut mitshashkuat ne mishtiku muku tshinuapekanupan kie nanikutin pitshipalipan. Ekue issishuepan nutaui: &laqno;Tshika nanipun nite pitute utit, tshika uapaten pate eshpalit.»

Ushkat ma e nishtaiman, milekashish nitshi tuten. Kuessipan nutaui ekue nishtaik. Nutim etashiat nipushitan nite utit, kie nituss. Minuat ekue kutshipalitaian tshetshi nishtaiman. Nimishta-ushkuiti tshetshi shakutaiman, aliminupan. Ekue tshi aitian. Nimishta-ashinati. Eukuan mak ne uet tshi nakalamitaian. Uemut takuanipan tshetshi tutaman. Apu milupalit eka nakalamitain. Nishutshishiti ne tshetshi tutaman muku ma nikutulnuepipuneshiti ashu neu.

Nite tetshe Fourches Manouane ishi-natuuipan nutaui. Nite ushte Péribonka tetshe. Ninishtutan e natuuiat nil, nutaui mak nituss. Nikaui uil kanuelimepan nishima. Kie shash nitau-tshimiputatshepanat. Shash kie mishishtipan Jeannette. Katshi taian tepan. Uil tshimiputatshepan, nishiminana e uitshikut. Jeannette mak nitshenat kutakat, uiluau tutamupanat mite, eku nil nutaui nuitshiati. Apu tshut tat napess e mishishtak. Tepanat uil ka aiapissishitau muku apu eshku ut tshi atussetau. Antonio mak Clément tepanat. Milekash ne nituteti e kushpian katshi nipuian. Nanitam kie napeuat nuitshi-atussematiat. Kueshpiat, ninapem, nutaui mak Virginie mak Gertrude nuitshimatiat.

E natumushuanut

Tshitshue nimiluateti e natumushueian. Nanitam nutaui takuaitshepan, eku ninapem nishtamutshepan. Shash apu shuku ut milu-uapatak nutaui, ekue nitaiuikuti upassikan. E uapamat mak musha, ekue nitikuti: &laqno;Shuku ma, Anne-Marie, shuku.»

Eku nil nite apitutit nitapati. Nite e uashalit, ekut nite matshishit ne mush. Uiesh nishupipuneshikupan. Apu shuku ut timit, uiesh neushit ishpitatimikupan. Mishta-shetshishipan nutaui tshetshi patumak. Ekue ishit: &laqno;Tshika tshitinakunu. Mishta-alimishu esh ne mush e apineuakanit.»

Ekue milit mussini 30/30. Mishta-nai-passitshepan. Eukuan kalapua ekue passitsheian, miam nite nikatshituau ushukanit. Eukuanlu ka tshi mishta-matshipalit. Ekue nutaui kataku etatu ui ishi-pimishkat. Kuishku ne mush nitshitinakunan. Ekue makupititshit. Nutim etashiat nushkuishtuanan. Ekue pakuat itutitshit tshetshi pakunitshit. Ekue issishuet nutaui: &laqno;Ui utineku ushakai, apu ui tashikut uil nil.»

Miluelitamu, ekue issishuet: &laqno;E mishta-milushishitau nitashamat nika tutuauat issishueu.»

Tapue milushishu mushiss e tshitapamakanit. Apu tshishpatshishilit ushakaia, mishta-miluau atipish e tutuakanitau ashamat. Eshku ma e takuat tshetshi kapataiat. Nimishta-takunashitan, nimishta-uiushiti. Nuapian, nitulakan mak ne kutak tshekuan ka tshitutaian. Eshku ma uiash mishta-mishapan, tshekat tetaut mush nitishpish takunati. Nimishta-alimuti e uiushian. Ekue ishit nutaui: &laqno;Ekut nite nakata, kau nika natuapaten.»

Nimishta-milu-uauitshikuti. Ekue uiushit kie ekue unitshet. Tshitshue mishta-uiushu. Uil nikanitepan, eku nilan ekue nashutshit. Peiku auen e aieshkushit, ekue ashteieshkushiat. Ekue manukashiat, ekue nutim ueueshtaiat nuiashiminan. Miluelitamupanat napeuat e talit ishkueua tshetshi uauitshikutau miam e kutuelit tshetshi nipishaputshelit mak e ilnu-pakueshikanitshelit. Ekue mitshishiat. Tapue uesha nitshi miluaten! Mitshetuau ishinakuan e tshissitutaman. Apu minuat nita tshikut ishinakuat ne miam eshku nutaui mamu e natuuiat. Nimiluaten eshku e mitshishian kashikat. Eshku nimiluaten e shashassikuatamatishian uiash! Mishta-uikan ashit ilnu-pakueshikan e ashpatshitamanut.

Nite tetshe Péribonka ninatuutan, miluelitakuanipan. Anutshish uil nutim nite mushuashkuaitshanuishipan. Mishue nite takuana meshkanasse utshit nite ka natuuiat man atiku, mush, pishu mak nitshiku. Kie tepan amishku. Mishue takuana nite kutikuniutshuapisse. Nite tetshe Fourches Manouane, takuan nite peiku kutikuniutshuap, ekut ma nite nanitam shakuat nitatan. Takuanipan nite matakap muku mishta-shashish nite ishkuateshipan. Takuanipan nite kie mitshuap nutim ushkuaiat apatshiakanishipanat. &laqno;Tshishtikanitshuap» ishinikatemupanat Mishtashiniulnuat, ushkuai e apashtakanit e tutakanit mitshuap. Natshi-tishulakaneshipan ashit utauassima nana ka tat nite napeu. Tekushik nite kau, shash ishkuatelishipan uitsh. Ekue nakatak. Ekue itatshimunanut, Atshen tshipa ishkuashimilu uitsh. Nite mak ka ishkuatet, apu nita kau nitautshikuenat mishtikuat. Apu nitautshit mishtiku, miam e lekaut eshinakuat. Apu tshekuan nitautshit nite.

Milekash e ui kanuelitakanit uiash

Nimunaitshatan nanikutin, ekue ashtaiat nimitshiminan nite lekat. Apu tshut apatet nite mashku-pimi eshtaiat. Nitakunietan apu ut shashteshpakuat. Ekue ashtaiat e mitshapishkat ashini tshetshi eka aueshishat tshimutitau mitshimilu. Mishta-shashish ishkuateshipan nite inanun. Eukuan issishuepan kie nimushum. Apu tshi uemut ititikuat, muku uil ishinakuanikakue ilnu tshetshi ishkuashik, shash tshipa nitautshinupan tshekuan. Eshku anutshish lekaun.

Uapatameku nite, nasht tatakuau ashit apishish teuat mishtikuat uashka. Miam e natukuiuet nite etelitakuat. Nitautshipanat nite ilnashtiat muku ut tshilipinitautshitau. Nishu nite takuana kutikuniutshuapa mishta-miluashua inanun. Ekut nite ueshkat nitutatan. Nimiluelimutan nite etaiat shakuat. Ekut nite nuishkushetan nuiashiminan, kie peikuan mashku kie amishku. Kie ekut nipashuatananat ushakaiat. Nite nitapashkuatananat ushakaiat tshetshi pashitau. Anutshish uil kashikat, kussanun nite mak nipiakanu nitshiku nite tetshe. Ekut nite Fourches ishi-kushpipan nishim Gérard ka takuatshinlit. Amishkua nite passueuat. Eshku nite mitshetu amishku pessish shipit inanun. Mishue teuat amishkuat, ekue nipiatau kakusseshit ekue nakatatau, mishta-laluieuat. Tshishuaiueuat nelu e tutakau! Miam nutim ua pikunakau ilnu-assilu tshipa itelitakuan. Muku tshiam kusseutshuap nite tshimateu, eukuan eshpalit anutshish. E mak tshi mishta-miluelitakuat nite! Katshi nipit ninapem, milekashish nite nitishi-kushpiti.

Peikuan nanitam nikushpiti ashit nikuss Benjamin e uitsheut. Eukuan ne nimashtelushan. Apu shuku shashish mishta-akushipan. Matishuakanipan nite upanit. Shash apu tshi kushpit. Utat nite nishupipuna, eshku nikushpiti. Amishku tepan. Ninipiatananat amishkuat mak nitshikuat. Apu ut mitshetak utshashku kie peikuan mush. Eka etat nuitshimakan, ekue eka tshi kushpian. Apu tat nite ishkueu tshetshi peikukushpishit. Nikanueliteti nitush kie peikuan assiku kapimipalit. Patetat ishpishimakan ne nitassiku kapimipalit, eshku mishta-ussinakuan. Kutulnueshit ashu peikushteu ishkuau ne nitush. Nitaiati kie kutak etatu e apishashit. Kutulnueshit ashu kutuasht ishkuau, pimi e pushtaian nite utat. Eshku nimishta-uitshi-kanueliten.

Apu nita ut uitshit tshishe-utshimau. Peikuan mak nitshi kushpiti katshi nipit ninapem. Ninapem utishulakana nitapashtauati. Eukuan muku nutaui utishulakan, apu nita ut tshi mishkamutshit. Uil katapan, nite man tetshe shipit ka natuuiat. Nite utshit man ishi-natuuipan, ekut nite katakupan. Laukaimupan nite man. Ekue mishtiku nite ashtapan. Akutatakue uemut uil nipa uapatamuatan. Mishue ninanatuapatamuatan, apu nita ut tshi mishkamutshit. Takuanlikupan nite uiesh e katat. Kie apu nita ut uitamakuiat tanite tekuanlit. Kie peikuan utishulakan, mashkua e tishulat, katashipan nelu. Apu nita ut mishkamutshit.


Nishtu III

Ka nipilit unapema

Ka unik ninapem, mishta-tshassikut tshitutepan. Uiesh nishtutshishikua akushikupan. Utei itakushipan. Ute mashinaikanitsheutshuapit atussepan, pashkakuneitshepan. Uil pashkakuneitshepan, eku nil ninaiketi ne mashinaikanitsheutshuap. Nutim miam nuitamakuti tshe tutamuk ka akushit. Eukuan mak ne meshta-mishkatelitaman. Ekue nitikuti: &laqno;Eshku tshika tshi ishi-kushpin nite tetshe Péribonka, Benjamin uanasse tshipa tshi uitsheuku, Raymond kie peikuan. Tshipa tshi pimipalitauat assikulu kapimipallit. Kie tshil peikuan tshitshi apashtan tshitassiku nite shakaikanit.»

Nishuasht ishpishimakan kie nipikutan tshetshi pimipalitaian. Kutulnuetshishikua ashu patetat nitishpish apashtati ka natshi-natamishiat ilniminana nite tetshe La Lièvre. Ninatshi-natamishitan ilniminana. Mishta-milupalipan nitassiku. Ekue ishit: &laqno;Tshipa pikutan. Ishinakuanlit tshetshi niput Raymond, eshku Benjamin tshika tshi pimipalitau tshitassikulu, tshe ishi-kushpieku nite tetshe Péribonka.»

Tshipa miluelitamushipan nite eshku ishi-kushpian Péribonka tetshe. Ekue itik:

- Eka tapue, tshipa miluau.

- Shash nitishkuapetshishin ume etakushian. Eukuan miam itakushipan nana nutaui. Apu tshika tshi shaputueteian ne etakushian.

Uetakussilit nishim Antonio natshi-maniteu. Ekue itik Antonio:

- Ashtam akushi, ashtam natshi-uapam.

- Nika aiamian utakussit, uelapissish nika natshi-uapamau. Apu milekash tshika ut taian. Uiesh kutuasht-tatutipaikana pemapushku takuanukupan. Ekue itat ne nishim Antonio ninapema:

- Tshekuan eka natshi-uapamat natukulisha?

- At natshi-uapamak natukulish, apu tshika ut tshisselitak etakushuk. Ninatshi-uapamati ka mashtel-atushkanulit, nipi takuan tshipanit nitikuti. Namieu ne etakushian, niteliten. Apu auat tshisselitak.

Eukuan ekue eka tshekuanlu itat. Nite unipeunit apu, ekue itikuiat:

- Mashtel matuetit, eukuan tshe tshituteian. Ekue itat ne nishim Antonio:

- Kutshipalita tshetshi natukuikushin, matshi akushiutshuapit itute.

- Apu nasht miluilniuian.

Ekue unipataian ne nitanish Léona, nite auasse ka kanuelimakanlit atussepan. Ekue itik:

- Aiat akushu kutaui nitelimau.

Tshishe-pishimu ne etatshimuian. Ekue uluipatat Léona, musheshkateu, ekue tshitinat kauapikueshilit nite takutaut. Ekut nite nil etaian. Nimatshikunuk nite nitakupit ekue ishit:&laqno;Eka nikash, eka tshitute...» Nelu eka tshessit, ekue shashakatshipalit nite unipeunit. Ekue nitapakushipataian, e mishta-utshepian. Nui uapamauat auenitshenat. Miam nipa uluin eukuanlu tekushit kauapikuesht mak nitanish Léona. Ekue akushit kauapikuesht. Ekue issishueian tshetshi natuapamakanit nikuss Raymond. Nite kamitshishinanulit tepan, eukuan ekue takushik. Eku uil Benjamin minashkuat tepan. Nite tetshe La Lièvre tepan. Natshi-nakuakanitshepan ashit kutak auenlua uitsheuepan, peikutipishkua muku eshpish tshi tshitutetau nelu eshpallit. Ekue itik nitanish Léona:

- Tshipa takuanlu uemut tshetshi natuapamakanit.

- Nelu ka tshitutaikut napeua, tshipa takuanlu tshetshi natuapamakutau. Tshisselimetshe nite miam e manukashilit.

Ekue tapue itishuakanit ne napeu ka tshitutaiat minashkuat Benjamin. Ne uetakusht nepaiat, nipitukutatan mite, nite ekue ashtaiat pessish ishkuatemit. Peikutipishkua tshetshi ishpaliat. Ishkanitipishkua mak nipetenan mite e aiatshimakanikau. Apu tshisselitaman tshekuan ne etuet. Apu nasht ut lutit. Miam e aiatshimakanikau nimitiminana etelitakuanikau. Ekue uluiat tshetshi natshi-uapatamat tshekuan ne etuet, muku apu tshekuan matshipalit. Ekue kau pitutsheiat, kau ne ekue ishpalit. Miam kalapua etat nite auen e mamatshipitak mite tshipa itelitakuan. Ishkanitipishkua apu ut nipaiat.

Nelu e tshetshishepaushilit, mishta-uipat Benjamin natshi-tshikashameshipan. Kau ekue takuanlipan tshetshi tshiuet tanite nanitam apikupalishipan utashama. Ekue issishuet: &laqno;Elut ne nitishinakushin, apu auat tshi pimuteuatsheian nitashamat.»

Uetakussilit ekue papatatau nitshenat minashkuat ka tatau.

Mishta-akushipan eshku eka nepit. Eshku nutshimit etaiat, nanitam nite upimeshpakait akushipan, milekashish nite akushipan. Minaush tshi lelepan nite iakushit. Mishta-alimuipan e lelet. Mitshetuau issishuepan: &laqno;Nitshisseliten eukuan nana ishi-nipipan nutaui. Eukuan kie nil peikuan tshe itashpaneian.» Mitshetuau natshi-uapamepan natukulisha, apu nita ut tshisselitamilit tan etakushit. Ekue itikupan: &laqno;Nipi takuan tshipanit.» Shash nelu kie tshi ishi-natukuiakanishipan. Auat akushiutshuapit pitukaiakanipan eshpish tshi mishta-akushit. Matshikunatishupan ushpitshekanit meshta-akushit, kie alimuipan e lelet. Apu nita ut talit natukulisha tshetshi uitamakut miam etakushit. Ka nipit ninapem shash nutim nitauassimat mamishishtipanat. Tshekat kutulnuepipuneshipan ashu neu ne nimashtelushan. Eukuan ne Antoinette. Eukuan ne nimashtelushan.

Anne-Marie utauassima

Eshku apu nutim uauilakau nitauassimat. Hélène, eukuan ne umishimau. Minuat ekue tepan Berthe. Kutulnuepipuneshikupan ashu nishu eka ka ilniut. Minuat ekue tat Victoria. Katshi tat Victoria ekue tat Thérèse eku minuat Léona. Eukuan minuat etat Benjamin mak kalapua Raymond eku mashtel Antoinette. Nishuat nikussat Benjamin mak Raymond. Eku ishkuessat Antoinette, Hélène, Léona, Berthe, Thérèse, Victoria. Mamu nishuaush auassat. Muku peiku nuniau nitauassim eukuan Berthe. Kie apu nita tshut unitashian. Kashikalit nutim Roberval apuat nitanishat. Muku tshiam Thérèse, nite apu Saint-Thomas. Nimilueliten etuteian Roberval, nutim ekue natshi-uapamakau. Kie eshakumitshishikua nitaimikuat. Ume anutshish katshi apita-tshishikat, shash nishtu nitishpish aimikuat. Mishta-milu-apatin kaimitunanut.

Nite nutshimit ilniuipan Benjamin nite tetshe Fourches Manouane. Eku uil Berthe nite ilniuipan Tchitogama shakaikanit. Iapit nutshimit nitatatan. Eku nitshenat kutakat nitauassimat ute nutim ilniuipanat Piekuakamit. Eukuan mak tapue Victoria neute ilniuipan Onistagane shakaikanit. Kataku utshipalu. Mishta-kataku nitishi-kushpitan. Iln kataku nitshi-tanan. Tshisselitakuan uil tanite eshku uanasse nitshi aitutan. Uinashku-pishimua ilniuipan uil Benjamin, eku Berthe takuatshi-pishimua ilniuipan eku Victoria nissi-pishimua ilniuipan.

Tshika tipatshimushtatinau tan ka ishpalit ka ilniut. Ne shakuat, Charles Boivin nuitshimatan e kushpiat. Mishta-kataku ishi-kushpipan, nite tetshe Onistagane shakaikanit. Kie nilan peikuan kataku nitishi-kushpitan. Nimaietan nite e takutishikuat nipimipalitan eshku eka papaliat Onistagane shakaikanit. Nikanuelimatan atimu tshetshi utapet utilu mak nimatshunishiminana. Uetakusht mak ekue manukashiat. Eshpish kapataiat nanitam nimatshunishim nikanueliten. Uapuian nikanueliteti mak ne nitauassim ka auassiut nuitsheuati. Uiesh apita-tshishikakupan ekue issishueian: &laqno;Nikapan nil, apu apishish ui akushian ute utit.» Eshku mishta-kununuipan nite nutshimit. Shash nutim shipu pakuain.

Ekue itat Charles Boivin ukusse: &laqno;Ne uil eshinakuanikue, matshi natuapatamuku matshunish. Apu mishta-kataku takuat kapatakan. Ute nilan nika kapanan, tshe ulikaputaiat patshuianitshuap. Tshe natuapamiat tshishi-aitieku.»

Kie nitshi milu-shetshishin tshetshi eka kau takushinitau. Ekue issishuet: &laqno;Apu milekash tshikut taian, nika petan nitush eka tshekuan e pushtaian.»

Ekue kalapua kapaiat. Ekue amatshueian nite e pishkuakunet. Nitatakuneshin apishish. Ekue uapamak ilnasht. Ekue manashteian. Ekue tshitshipalian e anashkataman nite tshe tshimatet patshuianitshuap. Nikanuelimati nite e apishissishit ashpishimuan, atiku-ushakai ishinakuanupan. Ekue akuanikau utilu. Ekue ulikaputatau patshuianitshuapilu. Ka ilniut Victoria, Hélène nite tepan. Kie tepan Berthe peikuan. Nite uluitamit kunit nanipuipanat. Apu shuku milu-tshissian tan miam ka ishpalit. Ekue tat nitauassim. Muku tetaut ishpish ulikaputakanipan patshuianitshuap. Ekue pitutshet utshimau Boivin. Ekue issishueian: &laqno;Shash nimiluilniun, shash teu nitauassim.»

Uil utshimau Boivin peshuepan nitauassima. Nikanueliteti nite massimuteutiss mak takukuman. Apu shuku ut mishat ne massimuteutiss, put peikushit ishkuakupan. Muku peikuau e atashpishit nikanuelitetakupan matshunishisse. Uapuianiss nikanueliteti. Mak akupiss, takukuman mak pishakaniapi takuanipan. Eukuan ne muku ishi-takuanipan. Ninepemishtati, nitshisselitetakupan tshe apashtaian. Nimishta-ashinatan ka tat ne nitauassiminan.

Apu milekash ut taiat nite. Takuanipan tshetshi nashipeiat. Muku peikutshishikua nite eshpish tshi utauassimian. Ekue issishuet Paul Napiti: &laqno;Nite Onistagane shakaikanit, tshika ashuapamitinan. Nil nika nashipetaiau Anne-Marie. Nika uiushimau. Apu tshikut pimutet tshipa shapushteiapaueu.»

Ekue milit utshimau Boivin ukusse Bazou upakupeutshashilu. Tshetshi eka shapushteiapuueian tshe ishpish nashipeiat. Ekue Paul Natipi uiushimit e nashipeiat. Ekue alat nite alem ushakaia, ekut nite ekue alakuian, nite ukuiat nimatshikumin tshetshi eka patshishinian. Eku nipepessim, kutaka auenlua uiushimikupan. Nite mak tekushiniat Culotte shakaikanit. Ekut nite nipimutatan ka kushpiat, kie ekut minuat pemuteiat e nashipeiat. Ekue nakatakuiat nite, ekue issishuet: &laqno;Nika uitamuanan kutaui mak tshikaui. Tshika itishueuat auenlua tshetshi natuapamukuieku.»

Nimishta-aieshkushiti, ekut nite ekue manukashiat.

Mishta-uipat mak e tshetshishepaushilit, eukuanlu tekushinitau napeuat. Nelua utshimau Jack Simpson uitsheukuat. Mak peikua nimisha uitsheukuat. Jeannette ninatuapamukushipan. Ekue uiluau takunatau nitauassima. Kie uiluau takuneuat Berthe, eshku apu ut pimutet. Kie peikuan Hélène apu ut eshku ishpishtak tshetshi milu-pimutet. Pakuat nipimutanan, mishta-miluashipan. Eukuan ekue takushiniat nite nikanishat etatau. Uelapissish nite ekue taiat. Muku tshiam neutshishikuekupan nipepessim, niteliten. Apu tshisselitaman tanite uet tshi shaputueteian, iln tapue nimiluilniutakupan.

Tshitshue mishkuapan, aliminupan! Nika nipin niteliteti. Tshekat kalapua nitshishkuapateti nite e pushian utit. Eshku mishta-mishishtipan mishkumi. Tshekat e papaliat nite Onistagane shakaikanit mishta-tshishitshun, mishta-mishkumiun. Ekue milit Paul apuia. Muku ninishishitan mak nitauassiminanat. Ekue ishit: &laqno;Tshekat katshitueishku mishkumi, ne apui apatshiakan tshetshi nakaut. Tshipa tshi ishinakuan tshetshi pilishkupalit ush, tshinashkushu esh ne mishkumi.»

Muku apu peikuau apatshik nitapui. Nasht nipumakanupan nishpitun eshpish tshi mishta-aieshkushian. Tshekat kalapua apu tshissian neme e pushian. Mishta-aliminupan. Nite mak e papalnanut e matshiteuiat, takuanipan tshetshi kapataiat tanite e tshi mishta-mishishtak mishkumi. Ekue takuat tshetshi tashkapimuteiat ne e matshiteuiat. Apu tshut tshi pimuteian. Nuiushimukuti. Tekushiniat mak nite patshuianitshuapit, ekue apishish ashamit utshimashkueu Natipi. Apu shuku ut shutshishian. Ekue pimishinian nipeunit, ekue utinaman uapuian. Eku uiluau ekue atashpitatau nitauassima. Eukuan ekue ashteieshkushian. Nasht nitishpishin, nasht nineshtueutshin. Nika nipin niteliteti. Nimishta-aieshkushiti. Mishta-miluelitakushipanat nitshenat ilnuat, nimilu-tutakutiat. Tshitshue miluelitakushipanat nitshenat ilnuat.

Kie anutshish kashikat, eshku eukuan tshipa tutakanu. Eshku anutshish kashikalit teuat ilnushkueuat nite nutshimit meluilnuitau. Apu uil tshisselitaman nite upime tshetshi ishinakuat miam itshi-ilnu-assit, atut uil shuk ishinakuan, niteliten. Eukuan tshipa inanun, e tshishelniunanut, apu ishpish mashkushinanut. Eshpish alu tshishelniunanut kie eukuan nanitam eshpish pitshitshipalit e tshishelniuimakat tshishiku. Anutshish uil, apu nipa tshi ne tuten etelitaman.

Akushun

Tshashi-nitautshinaushian, takuanipan minuat eshpalian. Tshitshisselitenau tan eshinakuat e upinaushinanut. Muku nineulnuepipuneshiti ashu peiku e takuat tshetshi mishta-matshishukuian. Apu ut tshisselitaman etakushian. Ekue issishuetau: &laqno;Uemut takuanlu tshetshi itutaiakanit nite Roberval akushiutshuapit.»

Apu tshut takuat nimiku, nasht apu ut takuat. Nite ekue nititshit ut utinakanit nimiku. Takuanlipan tshetshi ushkuishtakanit nititshi ua utinakanit nimiku. Apu ut takuat. Nasht apu ut umikuian. Muku nite niteit takuanipan nimiku. Ekue issishuet natukulish:

- Miam manitush etat tshipa itelitakuan.

- Nika nipin, eshku a milekash nika mitshimin?

- Muku peikupishimua tshipa ilniun. Tshika matishukun, tshe miluilniuin tshi matishukuin.

Ekue matishukuian. Miam nishtikuan eshpishakue ne uetinakanit tshekuan, issishueu. Miam mishta-alem pishkueun tshipa itelitakushu e mishta-ushkatumakat. Ekue kanuelitakanit ne akushiutshuapit, akutakanu tshetshi eka lalumakat. Apu tshisselitaman tshetshi eshku kanuelitakanikue. Eukuan ekue nimiluilniuti. Mishta-aliminupan nite etaian tanite muku nineulnuepipuneshiti ashu peiku.

Ume anutshish kashikat, nimiluilniun, nimishta-miluilniun. Eukuan ne muku nissishiku. Apu shuku milu-uapataman. Nika kutshipalitan tshetshi natukuikushian. Eluet ma apishish alu uapataman, tshetshi etatu uapataman matshishian mak e natuapatamatishian tshekuan tshe itapashtaian. Nitatussan uil peikuan, nutim tshekuan pakunu nituten, e natu-mamishkunaman. Kie nimilutan tshekuan e tutaman. Etatu apishish milu-uapataman, alu kalapua nipa milu-atussan. Miam eshitau nitauassimat: &laqno;Nikaui, tshekuan eka nipuin?» &laqno;Tshitshisselitenau a uet eka kau ui nipuian?»

Nuitelimikuat nelu etakau. &laqno;Uet eka nipuian, shuliau ut, tanite nutim nikatshitinen nitshishelniu-shuliam».

Nipuian tshia, muku tetaut tshipa ishpishau, tetaut tshipa atshunikanu. Apu nita nipa ishpish ushuliamin. Muku 100 apiss tshipa ishpashau peikupishimua.»

Papuat nelu etikau nitauassimat. &laqno;Tapue, e uitshi-shuliaueian ne uet tutaman.»

Apu shuku ut mishta-utauassimitau nitanishat. Apu nashtu utauassimit uil Hélène. Eshku e auassiut matishuakanipan. Milupalu kie atusseu. Kie nitautshinepan auasse. Peiku pinatakushkuesse nitautshinepan. Kie kutak nitautshinepan auasse. Nelu ushkat Cécilia ishinikashilu, nitelimau. Mak nelu pinatakushkuesse mak napesse peiku nitautshinepan. Eku ne uil napess, ne kutak nitanish Thérèse nelu ukusse. Eukuan nishu ishkuesse mak peiku napesse nitautshineu tshipa tshi itakanu. Shash ka nipulit napeua uitapameu kie nishulua utauassimilua. Mamu patetat tshipa itashilua auasse e kanuelimat. Eku uil Victoria nipu, nite Roberval apu. Apu tshut utauassimit, mishta-akushiulniu.

Milu-utauassimipan Thérèse. Nishuau ka nishushilit telipanat. Minuat ekue utanishipan. Kie elukun mashtel utauassimipan. Shash nite peiku tshi uniepan. Nut telipan nelua utauassima. Tshekat nipipan. Eshku nite Chicoutimi apipan. Eku anutshish, nanitam ui akushu.

Léona uil apu tshut niput. Kie apu tshut talit utauassima. Takuanlipan tshekuanlu uet eka tshi utauassimit, shash nelu kanuelitamushipan ka ilniut. Uil nelu natukulish issishueshipan. Ekue eka nita tshi ut utauassimit. Tshipa takuanlipan tshetshi matishuakanit muku apu tshut itelimakanit uemut tshetshi natukuiakanit. Raymond uil nipuipan. Kassinu shash tshishi-nitautshilipana utauassima. Narcisse ishinikashipan ne peiku eku ne kutak Eric. Minuat ekue talit nishu ishkuesse. Neu mamu. Minuat ekue ukussipan. Muku nelu mashtel ukusse eshku auassiulipan ka uniat. Tshiputamashkakulipana umitshimilua mak kie uputamilua, e nipalit nitelimau. Eku Antoinette nishtulipana utauassima. Apu tshut niput, muku uitapamepan napeua. Muku aiat ishinakuan ne anutshish. Apu shuku miluataman ne nil eshpalit. Nilan apu tshut ne ishinakuat.

Apu nanitam tshi uapamikau nitshenat auassat, muku tshiam nelua Hélène ka upinat. Nitshenat kutakat, nutim shash nipuuat kie nutim atusseuat apu nita shuku uapamikau. Nanikutin, natshi-uapameuat nelua ka upinakuat, Hélène. Miam peikuan ukauaua itelitakushilua. Eku minuat, Raymond teu. Piekuakamishkuesse uitshimepan. Ekue nakatat nelua utishkuema. Kutaka ishkuesse ekue uitsheuat. Anutshish shikuanit, ukussipan. Eshku nelua uitapameu ishkuesse. Kie nelua Piekuakamit utshipallua. Kamakuneshiu-atusseu. Mishta-ait ishinakuan anutshish, mak at ueshkat. Kassinu tshekuan mishkutshipalu. Ueshkat apu nita tshut uauitakanit ne eshpalit. Ishinakuanikupan uil, muku apu nita tshut shuku uauitakanit.

Kassinu tshekuan ueueshtakanu anutshish. Papeiku auen kanuelitamu unatuu-assi. Auen ka natuut assit eka e uishamakanit, uanasse tshi tshiueshtishuakanu. Kie tshi mamishimakanu eka ua tshiuet. Miam nilan nite Péribonka, nikutanipan. Ashukana tutakanipan, kie meshkanaua aitukam nite shipit. Nititsheshtishukutan nite ka taiat, usham apu miluat nipi nitikutan. Apu tshut takuat nipi e minanut. Muku tshishtapakun-pitshu tepan. Pakashtueitshanipan. Nasht tepikutinipan mite nite shipit. Matshi kutshipalita nitshimak tshetshi nite pimishkain ne shipu eshinakuat. Nutim eshpish alakashkat ne shipu tepikutin, mite. Eukuan nut itshetatan nite ka taiat. Nite tetshe Jim Shakaikanit nititishukutan tshetshi natuuiat eshku mitshetatu-pishimua. Takuana nite shakaikana tetshe.

Nutshimiu-kamakunueshit

Tekushiniat shash takuatshinipan. Benjamin nuitsheukuti. Shash nite tepan Raphaël, ekue issishuet: &laqno;Nil ume ninatuu-assi, matshiku tshiluau, etatu kataku ituteku.» Kataku takuanipan ne shipu. Nite pessish Chibougamau eshpatanut, takuanipan. Tshipa ishinakuanipan tshetshi ituteiat luash neu katshi takuanikau shakaikana. Ekue issishueian: &laqno;Apu tshika tshi ituteiku nite, apu tshi uiushin ush. Peikuan ekue tshituteiat, uiapat, ninimaunan tshekuan tshe apita-tshishikau-mitshishuiat. Shakaikan nite takuanipan. Ekue tashkamaimat ne shakaikan, kutulnu ashu kutuasht tatushit ishinakuanipan nitutinan, ekue akutaiat nite akami-shakaikan ninakuakannana. Uisht nite takuanipan. Miam kapatakan ishinakuanipan. Ekue itelitaman, Raphaël nelu tipelitamu uishtilu, shash tshi tshissinuatshitashipan. Ekue itik Benjamin: &laqno;Amishkuat, nite akamit ka tatau, Raphaël nelu tipelimeu, uil nelu mishkuekupan.» Tshissinuatshiakanishipanat. Ekue issishuet: &laqno;Apu nikut, tshika akutananu peikuan tshinakuakannua.» Takuanipan tshetshi natikueiat uiapat. Shash ui mishkumiunipan shakaikan. Takuanipan tshetshi pashpashtutshit ne mishkumi, tshetshi tashkaimat, niatakueiat. Nishtu uapushat ninakuatananashipanat. Apu alem nakuatatshit, ne ka ishpish akutaiat nakuakana, uiesh nishulnu nitakutatanatakupan.

Ekue tshiueiat nipatshuianitshuapinat, ekue issishueian: &laqno;Tshekuanitshe, tshe tutamishku ute. Apu shuku miluelimuian, ute tshe natuuishku tshe piput, tanite mishta- kanuelitamutak unatuu-assi ne ilnu. Tshipa miluau, natuuishku etatu kataku, uiesh nishutipaikana alu kataku. Nite tshipa tananu, tipishkut. Ilnu-Takuaikan ka milituk natuu-assilu.» Takuanipan tshetshi nakatamat ne natuu-assi eshku eka mishta-kunut. Kie, shash ui mishkutinipan ne shakaikan. Miluashipan nite mianukashiat, kie miluashipan nipatshuianitshuapinan, kie mishapan. Tshekat kalapua kutuasht tatuekana. Kakashkatshat ishinakuanipan, nite &laqno;Hudson Bay» atauitshuapit nitaiati.

Apu tshut mishta-umitshimian. Aiashku nitaiati nimitshim, nite Saint-Thomas ninatshi-mitshimati. Ekue issishueian: &laqno;Tshipa miluau, atitsheiku.»

Ekue nakatamat nutim tshekuan kie peikuan nimitiminan. Ekue tshituteiat. Peiku ne nitanish, Thérèse ka ishinikashit ekue issishuet: &laqno;Tshika uitshitinau e atitsheieku.»

Nishutipaikana etatu ashtinite ekue ituteiat. Mishta-ishpakunikapan. Kie shash mishkutinipan assi. Ekue naikamat naneushit e ishpish kashkatshat. Ekue tshimataiat nipatshuianitshuapinan. Anutshish nite nitshishtatan, miam nui utakussu-mitshishutan. Nitaieshkushitan, ishkanitshishikua nuautashitan, nimitiminana, kie nimatshunishiminana luash nite e tshimatet nipatshuianitshuapinan, kie pitshapan nite eshi-uautashiat.

Tsheku auenitshenat tekushinitau? Raphaël mak nishu nutshimiu-kamakunuesht. Benjamin nite pimishinipan usham mishta-aieshkushipan. Anutshish nite kutamupan ukakutakanima. Ekue unit. Apu apishish ut miluelitak e uapamat nutshimiu-kamakunueshilit. Ekue issishuet ne nutshimiu-kamakunuesht:

- Tshekuan tshut nakatetau utapan nite meshkanat?

- Uemut uil, nitshi nitshipatanan nite upimeshkanau. Tshekuan ne uet natshi-uitamuiat?

- Raphaël ekue issishuet: &laqno;Apu tshi manukashieku ute.»

- Apu takuat tshetshi manukashieku upimeshkanat.

- Muku nite ua manukashiat, ilnuat u nilan. Tshimilauat kauapishitau tshetshi manukatishitau nite pessish tshipatshuianitshuapuat.

Uiluau apu ishinakuanlit tshetshi manukashutau, muku nilan nitshi manukashinan.

Mishta-tshishuapu Benjamin. Ekue mashitshanut. Nishupanat nitshenat nutshimiu-kamakunueshit. Peiku ne ekue ushimut. Ekue mitshimanak ne Benjamin. Apu tshut tapuetaman tshetshi natshi-mashitshet neute, alu ma nelu eshinakushit. Ekue pitutshet Raphaël ekue ui utshipitat nite ut ulashinikanlit nelua Benjamin. Nui itsheshtishinati. Ekue itiku ne Raphaël:

- Apu takuat ute tshitatusseun. Nitshi tanan ute. Nititishukutan ute tshetshi natuuiat. Neute ninatuu-assinat, mishue nite mushuashkaitshanuipan. Apu miluat nipi e minanut. Ute ekue nititishukutan. Tshekuan uet takushinin ute tshil?

- Tshiuetai ne, apu takuanlit ute utatusseun. Nitshitutatan nite pessish ka taiat e tain usham nitshisselitetan tshil ne tshinatuu-assi. Muku tshiam nui nakuakanitshanan, apu apishish kushtikuat ne eshi-natuunanut.

Ekue pushiakanit. Nitshenat nutshimiu-kamakunueshit ekue tshitutaiatau. Uetakussilit Raymond ekue takushik. Kassinu nimashinaikan petashipan. Tapue kie ninatuu-assi nite nishtu shakaikana alu kataku takuanipan.

Raphaël, apu tshi uitamuku tan eshinikashit. Teu nite eshku unatuu-assit. Ekue tshituteiat, Saint-Edmond ekue ituteiat. Shash mishta- ishpakunikapan. Tekushiniat nite Saint-Edmond, ekue itik ne Benjamin: &laqno;Tshika ui mishkenanu ute tetshe assi. Tetshe nite uapush.»

Uelapissish nite ekue taiat. Uiesh peikupishimua nite nitatatanakupan. Apu shuku tshut tshishitet patshuianitshuapit. Raphaël apu tshut minatshit. Alu ekue miluelitaman tshetshi tshituteian. Ekue issishuet ne Kaussei: &laqno;Matshi kushpe minuat nite natuu-assit. Matshi minuat itute, nika itishimuanan mashinaikanlu. Aiashikuet minuat kie mak kutakatshilu tshekuanlu tutak, tshika unitau utassi. Eukuan tshe tutamat. Tshika itsheteu nite unatuu-assit apu tshika tshi minuat itutet nite unatuu-assit.»

Katshi nakataman nite, ekue ituteiat Saint-Thomas ka ishinikatet utenass. Ekut nite nitshimatati kutikuniutshuap. Leshkitu nipushitan e mitimepaliat ne meshkanau. Mitshetipan uapush, aitushkanu nuapamatananat. Kie amishku tepan. Ekut nite takuanlipan Ti-Jean Raphaël unatuu-assi. Jim shakaikan nite takuan kie kaiassitsheu-meshkanau, nite mak ushteshish neume ka-takuanuenit utshua ekut nite nitshimatati nikutikuniutshuap. Apu kataku nite takuat ne Crapaud shakaikan. Ka uitshitishitau utshimauat nite nikutepanat kie uiluau tutamupanat nelu meshkanalu. Tekuatshit, ekut nite ninakuakanitshatan. Ekue issishuet Mailloux: &laqno;Mishta-mitshetinanun ute, alem ute auenitshenat takushinuat.»

Namielu nelu nilan etikuiat. Mishtikushu nelu iteu. Mitshetipanat mishtikushuat ute eshi-natuutau, kassinu ishi-nipatatshepanat, miam amishkua, musha, uapusha kie pileua. Nimishta- utinamakunanat aueshisha. Ekue issishuet Mailloux: &laqno;Nika natshi tshiminen ne meshkanau.»

Benjamin uil ekue eka tshi natshi-natuut nite tetshe. Takuanlipan minuat kutakatshilu meshkanalu ka tutakau nitshenat ka uitshitishitau utshimauat. Kie minuat ekue tshiminimupan ne napeu. Kakashkassipititshelit apatshieuat e tshiminitau meshkanalu. Uemut uil nishtumitashumitalnueiapiss ishpish tshishikashikupanat nelu katshi pikunakau meshkanalu. Kie ekue takuanlipan kau tshetshi ueueshtatau. Tshek tshika mishushuat. Eshku nite takuan nikutikuniutshuap. Nueuetineti kie nutim nipeshaieti anutshish tekuatshit. Kie takuan mishiutshuap. Kassinu nimunaitshati tshetshi miluat nimishiutshuap. Nika itutan nite minuat shikuat nika nakuakanitshan mak pishu nika tashikuau. Miluelitakushu uil Ti-Jean Raphaël. Apu uil tshikut ishimit: &laqno;Namieu ume tshinatuu-assiuau.»

Kie mak shash tshishelniu kie uil. Shash ui tshiamapu. Miam ume anutshish eshinakuat, mituat nika itutanan shikuat. Ekut nite muku ka tshi natuuiat. Milekashish nite nitishi-kushpiti nite tetshe Péribonka.


Neu IV

Tshitshue natuunanun

Katshi peikussian ekue nite nitishi-kushpiti. Ninatumishkuati. Tekuatshit, nimishta-nipaimishkuati. Kie mishta-mitshetipanat nameshat. Nipatshituati ekue nuishkushuati katshi nipiku namesh. Nanikutin ninashipetaiatiat nameshat. Ilnu-Takuaikan ekue issishuet: &laqno;Anne-Marie, apu takuanlit ishkueu tshetshi kanuelitak natuu-assilu.»

Anutshish uil tapue milakanuat ishkueuat natuu-assia. Muku nil eshku apu tshut tshi katshitinaman. At ma ekut nite nut upinakuti. Apu nasht nishtutakuat. Tshishuaiueu ne eshpalit! Muku mak uil ua apatshiatau auenlua tshetshi natutamatshelit, iapit nil nuishamukuti. &laqno;Ashtam Anne-Marie, ka natutamatsheshiu, eukuan ne nanitam nitikuti.» Nanitam, nanitam. Muku apu nita tshut tshekuan issishueian. Eukuan ume elut kashikat e uauitaman ne tshekuan ka ishpish pet alimuian eshpish peikussian.

Eshpish tshi tutak kie uil tutamupan nikuss. Nakuakanitshepan. Kie mitshetuau peshuepan amishkue. Ashtapan utishulakana. Ekut nite nut tshi ilniutan. Shashish nut nekatshuti. Ekue itelitaman: &laqno;Shash tshekat nika utitikuan nitshishelniu-shuliam.»

Peikuau Ilnu-Takuaikan nuishamukuti. Ekue itikuian: &laqno;Utshimashkueu Valin eukuan mituat tshe utitikuin tshitshishelniu-shuliam. Tshika tshi tshil takuaimatishin. Eukuan tshe ishpish uitshikuin.»

Ninishtuapamukuti. Nitshisselimukuti katshi takuaimatishian e peikussian. Tshisselitamupan etatupipuneshuku. Muku aiat nitshisheishkueuti eshpish kushpian. Ekue issishueian:

&laqno;Eukuan miam, papalit nitshishelniu-shuliam eukuan tshe aiaian nimitshim. Kie eukuan tshe kushpian, tshe natshi-natuuian.»

Ekue issishuetau: &laqno;Eukuan miam.» Eukuan ne ishpalipan. Milekashish minuat nitshi kushpiti. Eku anutshish, shash nishuna nikutikuniutshuapa! (Papu) Peiku e nipit nitatapashtan eku ne kutak nite nutshimit, e kushpian nitatapashtan. Peikuau nite tetshe La Tuque nitishi-natuuti. Ekue itelitaman: &laqno;Nika natshi-natumushuan». Nikanueliteti shash nimashinaikan tshetshi natumushueian. Eukuan nanaka tshitshipalnanut e patshitinikanikau mashinaikana tshetshi natumushuanut. Ekue itelitaman: &laqno;Nikanueliten natuu-mashinaikan, mashinaikanuian itelitakuan. Peiku ninatshim kanuelimepan leshkitu. Ekue itak ne Clément: &laqno;Ma tshitshisselimau tshetshi takue mush nite tetshe e uashat Roberval?» Teuat nite tetshe. Ekue issishuet: &laqno;Eshe, teuat. Takuana nite shakaikana. Uemut tetshenat mushat.» Pitshelik tshitshipalipan shiship-pishimu. Ekut nite apipan peiku nitanish. Uipat tshetshishepaushit nitshitutanan nil mak nishtesh. E takushiniat nite, shakaikan nite takuanipan. Ekue issishuet Clément: &laqno;Uemut tetshe mush.» Ekue uitsheuku. Luash nite eshkukamat ne shakaikan nitutanan. Takuanipan nite utshu muku apu tshut ishpanutinat. Ekue ishit ne Clément: &laqno;Nika tetipeueishken ne utshu. Uemut ekut etat», iu.

Ekue laleueian ne uashau. Eku Clément ekue tetipeueishkak utshilu. Tapue ekue shakashkupatatau. Nishishipan. Peiku ute etain tetshe ishpatau eku ne kutak nana nite tetshe ishpatau e uashalit. Nite nana shakaikanit tetshe ishpatau. Ishkue-mush nana. Ekue pimuteian minuat, milekashish nipimutan. Apu uiesh nimetat. Ukauia nana nashuetshe nitelimau. Uiesh nishupipuneshikupan ne mush. Eukuan, minashkuat nana ishi-tshitshipatauat, nana nite tetshe Piekuakamiu-shakaikan.

Clément ekue ishit: &laqno;Apu tshika tshi nashuaishkuat usham milukaukunikau.» Ekut nite nakala pimutanipan Piekuakamiu-shakaikanit e itutanut. Mitshuapisse tshimatepana nite e uashat. Ekut nite apipanat ka nakatuelitakau e natuunanulit. Ekut nite ishkanitipishkua e tatau ne mush ka nishupipuneshit kie ne ishkue-mush, nite uashka e takuanlit nelu mitshuapisse. Tepan nite kutak napeu. Kie takuanlipan uitsh. Kanatuut ne kie uil. Mitshetuau ute uapamakanipan e natuut mishtikushu, uapusha kie tashikuepan. Uapatepan musha nite pessish mitshuapit, nite ka talit ka nakatuelitamilit ka natuunanulit. Ekue itutet ekue ushishkuat nelua musha. Shash tshekat umushissimipan ne ishkue-mush. Mishta-atushpishkapan nite eshkuat e mashkushishkat. Ekue tshituteiat uipat tshietshishepaushit. Nuapatanan uil ne mush tanite eshi-tshitutet, muku apu tshisselimitshit tanite tshipa teu! Tashkamaimukupan nana nelu shakaikanlu ekut nite minishtikut tetshenat. Nite e atushpishkalit nipieshipan ne napeu. Apu milekash shash e nipiat. Ekue pakunat, ekue atauet. Uiapat tshetshishepaushit, Clément mak nil ekue mitimeiat ne meshkanau nite ka itamut Lac Bouchette tetshe. Upimeshkanau ekue manukashiat.

- Ekue issishuet Clément: &laqno;Ute put kie tshika uapamanuat. Tshikanuelitenanu tshimashinaikannu, tshika tshi mishkuanuat mushat.» Kie nil nikanueliteti nimashinaikan.

- Uetakussilit e tshitutet Clément ekue issishuet: &laqno;Nika natuleuanakue.»

Miluelitakushu ne uetakusht. Muku miam tshe tshimut etelitakuat.

- Ekue issishueian: &laqno;Tshika mashkuakuneutin tshetshishepaushit, tshika mishkutin, tshika mishta-takau.»

Eukuan ekue natuleuet ne Clément. Usham mushkamilu ui tutamu. Apu milekash katshi tshitutet, elukun metuesset. Shash muku nipieu peiku pileua. Tuiet ekue takushik. Mishta-nipiu kun issishueu. Nitanish, peiku nuitsheukuti. Apu milekash ashuapatamat. Nishu ka nakatuelitakau kanatuunanulit ekue papatatau, utapanlu pushuat.

Ashit nishu leshkitua pushieuat. Apu kataku nite tshut manukashiat. Ekue ishimit ne peiku. Tshiluau tshia ka taieku nite e uashat. Tshiluau ka nashueku ne mush nite ka tat akutat nitshinat, nitikunan. Ekut nite pimishinipan. Ekue shetshiakanit. Ekue ushimut nite e atushpishkalit ne eshkamut e mashkushishkalit. Ekut nite e nipiakanikue. Kie shash tshi atauanishipan ne uiash.»

Ekue itak: &laqno;Namieu nilan ka tshi ituteiat nite! Ute nilan nimanukashitan.»

Minuat nishu ekue nimishkuatan mushat, apu kataku nite upimeshkanat. Nitashuapatetan tshetshi etatu takat tshetshi natshi-nipitshitau. Kie nitshenat ka nakatuelitakau e natuunanulit, tshisselimepanat kie uiluau etalit nite nishu musha. Uapatamuepanat eshi-nametalit. Drolet, ishinikatakanipan nite Bouchette Shakaikanit ne ka nakatuelitak kanatuunanulit. Kie mishta-kukushuipan.

- Ekue ishimit: &laqno;Tshupassikannaua?"

- &laqno;Eshe», ekue itak.

Nishilipana Clément umussiniu-passikana 22 ka itashtelit. Ekue issishuet ne Drolet:

- &laqno;Milupalu-a ne tshipassikan?

- Ekue itak: &laqno;Matshi pate nite nanipu. Nika kutshipalitan nimussiniu-passikan 22 ka itashtet, tshika uapaten pate."(Papu)

- Ei, Utshimashkueu Valin, eka ne tuta.

Nineshtuapamukuti.

- Peta ne tshipassikan.

Uishkatshan nite peiku akushipan. Ekue passuat ekue nituat.

- Milupalu tapue tshipassikan. Muku nika makunenan.

- Ekue itak: -Eka pitama, nil ute utshimau.

- Nishtesh ne, uil ka nikanitet, eku ne passikan, nil nitipeliten. Nil nui natuuti. Apu takuat tshekuan tshe mitshian utakussit. Kie apu upakueshikanimian. Apu tshut tshitutaitshitau lushkuauat. Apu milekash tshut ui taiat ute. Usham nuapatatananat mushat. Uapanlit nika natuapamanan mush.

- Ekue issishuet Drolet: &laqno;Nil kalapua nika nipiau.»

- Nikanueliten nimashinaikan, Harry nimilukuti nimashinaikanlu.

- Ekue issishuet: &laqno;Uapatali tshimashinaikan.»

Ekue uapatalik nimashinaikanlu, mishta-mishekanlu.

- Nika makunen tshimashinaikan.

- Tshui nipinaua ume tshiluau. Kassinu tshekuan tshimakunenau. Eshku mak uapat apu tshekuan kanuelitaman tshe tshetshishepa-mitshishuian, uapat eshku eka tshituteian.

- Tshika militinan tshipilemat. Apu takuat ute tshetshi natuuieku. Tshika muauauat nitshenat tshipilemauat tshekutshe tshiueieku uapat tshetshishepaushit.

Ekue makunak nimashinaikanlu kie nipassikana.

- Miam ka issishuet Harry eukuan e tutaman: &laqno;Tshika kanueliten ne mashinaikan tshitutein, nitukuti. Ui makunitau tshipassikana, nasht eka ui nanakaui, tshika milauat tuiet.»

Kie eukuan nitutamuati miam ka issishuet. Uetakussit e takushiniat, ekue natshi-uapamak Harry.

- Ekue ishit: &laqno;Kie tshimashinaikanlu utinamupan. Ah! tapue matshi-manitu kukushu!»

- Teuat nite mushat pessish nipatshuianitshuapinat.

- Matshi, tshika aiuitin nipassikan, nimussiniu-passikan.

Apu tshut ishpalian shuliau tshetshi tshishikashian utapan, nite tshetshi itutaikuian. Tshekat nishtulnueiapiss nimeshtineti peikuau e itutaikuian nite.

- Ekue ishit: &laqno;Eka tshi itutein, eka itute.»

Harry uil ekue itutet ashit kutak auenlu. Patush aishkat nuitamakutiat. Ekue nipiat nelua musha, e uapamikut nelua Drolet. Nishilipana musha. Mishkualu nelu tshetshi milu-utinak ishkueu ka peikussit.

Tshipa tshi tapue passuepan uil Clément nelua musha, muku matshi-manitu kataku telipan. Tshipa takuanlipan minuat tshetshi utapanut ne uiash. Eukuan ekue eka passuat. Ui nashuepan tshetshi eka kataku nipiat, tshetshi eka kataku utapet uiashilu. Neu ishpish nuapamatananat mushat, muku nasht apu uiashimiat. Shash shikuanipan nite Péribonka. Eshku ilniuipan ninapem. Apu auat tshut upassikaniat, nasht apu tshekuan tshut kanuelitamat. Utshimau Isaac Simpson, nitaiuikutan passikanlu 20 ka itashtelit, muku apu shuku tshut mishta-milualit.

- Ekue issishueian: &laqno;Tanite tshe ut tshi natuuiku ne eshinakuat tshipassikannu?»

Mush nite tepan taukam. Mishta-petshitshunishipan. Takuanipan nite sheku tshetshi matshikunaman ne passikanapishku tshetshi eka titissinaman. Ekue passuku ne mush. Katshi nipik, ekue patshitinaman ne nipassikan, ekue tetaupalit. Tatipan takuan, passikanashku kie passikanapishku. Nimilupal eluet muku peikuan nipa tshi mishta-ushikuikuti ne eshinakuat passikan. Muku tshiam mishta-papu uil ninapem. Uil pimishkapan. Uemut uil kie mishta-pimishkapan tshetshi uipat utituat nelua musha.

Apu shuku tshut ui papiat nanikutin e natuuiat. Muku nil shash ninakalamitati. (Papu) Apu patshitelimuian. Eshku niteliten iapit tshetshi kushpian eshku nishukatelimitshin. Nimiluilniun kie nitshi pimutan. Apu nita akushian nishkata. Tshi milu-natukutaian nissishikua, nika natshi-natuun minuat shikuat.

Shash ishkuapekalu etusset auen

Eshpish utitikuian nitshisheliu-shuliam, ua tutaman tshekuan, shuliau nipikushinaimakun. Nitshitaimatishin tshekuan, tshetshi tipanashtaian nishuliam, tsheku ui tutaman tshekuan. Nipit nika pitu-nashkaten nikan nitshit. Shash nitshi aian tshekuan tshe itapashtaian. Nil nitshishikuatiat nitshenat napeuat ka utinakau nelu tshetshi tutakau. Apu auen tshut natshi-aiashikuatak. Kie apu pisselimitau. Kie nituteti kutak akushiuakan. Eshpish tshi tshimatet ne mitshuap apu nita tshut mishkutunakanit akushiuakan. Shash apu shuku tshut miluat, kie shash kushtikuanupan. Papatshitakuat nitaiauatiat tshetshi tutakanit nite tshe takussanut. Kie nuepineti kassinu tshekuan eka ka miluat. Eku patush e tshituteian. Ninatshi-natamishiti ilniminana, muku apu milu-uapataman. Apu at uapataman ilniminana. Ueshkat mak, ekut nite nut tshi ushuliamikatishiti, e natamishian. Muku anutshish muku tshiam nitshiamapin. Ekue itelitaman: &laqno;Nika itutan uiesh miam kutakat auenitshenat ka tutakau, nite nika itutan tshe nipit Piekuakamiu-shakaikanit». Nanikutin ninatshi-uapateti nitsh, tan tshe ishi-miluat ume tshe piput. Apu tshut tshi mishkutunaman nikapapatshitakushim. Nite utat, takuanipan tshetshi tshikamutaian atatsheikan, usham shash nishuau tshekat nitamipaliti nite kapapatshitakut. Tshekat neushit ishpatanapan. Anutshish alu nite nikan nut uluin, apu ishpish kushtikuat.

Tan tshe ishinakuanikue shikuat. Put kie etatu nika milu-uapaten, usham uiashun nissishiku, put kie etatu nika milu-atussan. Apu tshikut matishukushian ne e uiashunikau nissishikua. Ussi-tshekuan takuan inanun, e natukutanikau missishikua, mikuashtepalashu. Eukuan ne nepitat itakanu nelu matshi-uiashilu ka takuanlit nite tshissishikut. Nipa tshi put nishuau itutan. Alu tshika miluau nitikuti. Alu nimilueliten tshetshi ituteian nite Shekutimit mak at nite Upishtukuiat, tshetshi matishukuian. Eukuan nishuau nipa matishukun.

Nanikutin nuaneliten tshekuan nipa tuten. Nikuss shash tshi matishuakanu, upan itakushipan. Eku anutshish apu tshi atusset. Miam ishkueu uatapamik, niteliten. Nanikutin tshishtaputshilakaneu, nanikutin nitatussemau tshekuanlu eka ka tshi tutaman, miam iakushian, uetatshikumian. Miam e takuat tshekuan etatu e shuliaut tshetshi natuapatakanit, nil takuan tshetshi pimuteian. Nil nutim nitshishikashin nuashtenitamakana. Alu tshika shuliaun anutshish, usham nanimissiu-ishkuteu nitishi-kutushin. Katshishapissitesht-assikuman nitshikamutati nitshinat. Mishta-milukateshu. Apu mamitunelitaman tshetshi pitukataian mite, tshetshi aieshkushilitishian. Nimishta-aieshkushiti nanikutin e pitukataian mite. Kie ne nitsh, akushiuakan mishta-mishkumiunipan, takuanipan tshetshi akua tutakanit, shash nishuau nite nishushkapal. Kie nimishta-teishiniti. Apu nipa milueliteti iapit pitukataianakue mite. Eshku uil nimishta-umitimin. Shakassineu ne mitshuapiss akutat, nasht patetat-tatuminashteumikunitshenat.

Apu nanitam kanuelitamat nanimissiu-ishkuteu. Nitshi kutuan. Nitaiati assikuman-katshishapishtesht, kie mishta-milukateu. Takuanipan ishkuteikan-katshishapishtesht ushkat ka tshimatakanit nitshinan. Muku nite ishpimit shash pashtapalipan. Ekue nitikuti: &laqno;Uishamat nite auenitshenat Roberval ka utshipallit, milu-neshtuapatamuat nelu uiluau. Tshika uitamakuat meluakue ne tshitishkuteikan-katshishapishteshim mak kie eka meluakue.» Ekue itelitaman: &laqno;Tan ume minuat tshe ishpish meshtinaman. Shuliaun, kie apu shetshel atussetau nelu ka ishi-atussetau. Ekue uishamakau. Ekue naikatau nelu ishkuteikan-katshishapishteshilu.

- Ekue ishitau: &laqno;Apu shuku mishta-miluat, mishue pashpashtapalu.»

- Ekue itikau: &laqno;Tan mak tshe ishpish tshishikashian muku tshiam e naikameku.»

Nikanuelimati kautitshet, anutshish nite apu shashish ut aiauku. Elukun nelu apatshiepan e maushakunatau tshekuanlu nite ka ut patshitinikau miam mikushinit, kie peikuan e uishkutet. Kie mishta-uinakuiepan nelua nikautitsheshima apu uesha tshut ui mishta-uinakuik nil. Mitshenutshen etapatit a naikakanit tshekuan niteliteti.

- Tan tshe ishpish tshishikashian?

Apu auat ut pushkutipaikan ut tatau.

- Nishtulnueiapiss.

- Tan tshipa tatutiemakan kutak e tutakanit?

- Kutak e tutakanit e miluat, nishutshishemitashimitalnueiapiss tshipa tatutiemakan. Miam tshikatshishapishteshim apu tshekuan takuat nite sheku, tshipa takuan tshetshi tshikamutakanit tshekuan nite tshetshi eka ishkuatet.

- Tshinashkumitin! Muku nipeikussin u.

Shashish nipeikussiti. Nanitam e peikussian nitshi pakutshikatishin. Nite e mushiat ilniminana nil mak nitauassimat, ekut nut tshi manukashitan, eshku nana ilniuipan ninapem. Eku Benjamin nikuss, uil uaututapan niminishiminana! Nanikutin, neu mak kie patetat miuta uiushipan ashit ushima nite takutalepan. Mitshetupipuna ne nituteti. Tekuatshinlit kueshpitau, apu tshut uitsheukau usham takuanlipan auassat tshetshi itutetau katshishkutamatsheutshuapit. Takuanlipan uemut tshetshi itutetau nitshenat auassat katshishkutamatsheutshuapit. Nimilakutiat shulialu, ka ishpish atauetau uminishimuaua. Ekue nitaiati mitshim, auassat tshe mitshitau. Anutshish apu tshisselitaman tan tshe ishpalit. Nanitam nui akushin. Nutatshikumin, apu ait itakushian. E tshishelniunanut, apu nanitam miluilniunanut. Muku uil, apu patshitelimuian peikuan. Nanitam nikutshipalitan tshetshi atusseian.

- Eukuan uil ume nitikuti: &laqno;Utitukuin, tshi tshishelniu-shuliam Utshimashkueu Valin, eukuan tshil tshe takuaimatishin.»

Tshekuanlu nelu nut itikutiat? Usham, nitshisselimukutiat pekutaian e takuaimatishian. Auen eka ka minit ishkutuapulu, kie eka ka pituat, mishta-uitshiku nelu.

Nui tuten nite nikan kutak kapapatshitakut. Nui mitshuapakateti ne kapapatshitakut. At shuku eka mishta-mishat nikapapatshitakum. Nika maushtan nishuliam tshe piput. Nikanueliten uil apishish shuliau, muku apu ishpalian. Kassinu ute ka tatau, ishkueuat Piekuakamit, kassinu milu-uapatamuat anutshish, itakanuat. Apu nita tshut itelitaman, tshetshi lashipallit e uapatak auen. Nika tshi shaputue atussan. Tshishpeu tapue, eka ka uapatak auen, eka mak uiesh ka akushit, ka miluilniut kie ka shutshishit nite uiat. Tshitshue, matshipalu auen nelu ka ishinakushit. Nanikutin niman, miam e peikussian. Nil, nimiluaten e natuuian. Muku apu itelitakushian miam ka mamitunelitamikut auen tshekuanlu. Muku usham nui ueueshtan nikapapatshitakum mak nui mitshuapakateti nikapapatshitakum. E takuat atusseun tshetshi tutakanit nitshinat, nitshishikuau napeu tshetshi atusset, ashit nuauitshianan apishish nil mak nikuss. Nimamilanan papatshitaku kie kassinu tshekuanlu tshe apashtat.

Nutitukuti peikuau mashinaikan, muku apu tshut nasht apatelitaman.

- Ume itashtepan: &laqno;Ma tshui apatshiau napeu tshetshi atusset.»

Apu tshut tshiuenaman ne mashinaikan ka itishaimakuian. Shash nitshi tuteti nitakushiuakan e peikussian. Shash nitshi tuteti nikutikuniutshuap. Shash kutuashtatumitashumitalnueiapiss utitshipalu. Milualu nelu ka tshi tutak ishkueu. Usham put, nimishta-nitau-tashikatishinatshe. Apu tutakau nelu kutakat kukuminashat nelu e tutamuku. Apu mitshetak kukuminash, ka tshi ishpish milu-kanuelimitishit miam ume e tutaman at shuku ne etatupipuneshian. Ai ne nui issishuan, miam nitshenat eka nita ka natuelitakau tshetshi uauitshiakanitau.

E mishkatishinanut minashkuat

Ekue tshissitutaman e petaman e uauitakanit e natuunanut. Eshku e kushpiat, nanitam nuitsheuati nitshishelnim. Nanitam nuauitshiati minashkuat e itutet. E takuanlit tshetshi uaulakanitau amishkuat, kie nil nuaulatiat. Nuautauati kie utishulakana. Nikutuati tshetshi nipishaputshanut. Uil ashtapan utishulakana. Katshi kassinu ashtat utishulakana ekue natshi-mitshishupan. Uipat nitshitshipaliti e natuuian, uemut takuanipan tshetshi pikutaian e natuuian. Nitshissin, nishuaush nitatupipuneshiti, nanitam nuitsheuati nimushum.

- &laqno;Tshika tshi-a tuten? nitikuti. Tshika tshi-a itutinan luash nite shipit nite e takuat tshitutinu.»

Apu tshika tshi tutaman niteliteti. Eshku nitauassiuti.

&laqno;Tshi peten-a tshekuan?» nitikuti.

Ekut nite nanipuipan, nimishta-ushinakuti. Uiesh nishuaush nitatupipuneshitakupan, niteliten.

- Ekue itak: &laqno;Eshe nimushum, nipeten tshekuan.»

- &laqno;Tshekuan e petamin?»

- &laqno;Nipeten shipiss kie paushtiku.»

Ekue nikapatan nite uet tshitshipalit e paushtikut.

- Eukuan ne miam. Tshika tshi-a itutan nite, anutshish tshe tepishkat? Apu uapataman tepishkat.

Nitishulatan amishku. Auetiss nil nuiushiti. Nimishta- milueliteti, eshku nimishta-auassiuti. Nituss uil, tshishe-amishkue uiushipan. Eku nimushum, nishua amishkue mak utishulakana, uiushipan.

- Ekue issishuet nimushum: &laqno;Tshitshisseliten-a tanite tshe itutein? Nanitam kuishku tshika pimutan, eka uil ualnute.»

Nitauassiuti, nishetshishiti. Nuitshi-shetshishin, eshku anutshish kashikat. Nikushtatshin nil e tipishkat. Tshikanakushipanat utshekatakuat nelu tepishkalit. Nasht uasheshkuanipan. Muku uil eshku apu ut nukushit tipishkau-pishimu.

- Ekue issishuet nimushum: &laqno;Iapit kuishku tshika pimutan, muku nanikutin nipeten shipiss.»

Ninashakutan. Nil ninikanitati. Ishkuessiss nikanitepan, tapue!

- &laqno;Eshku-a tshipeten shipiss?»

- Eshe, nimushum, nipeten. Ekut nite kuishku etuteian.

- Eukuan miam, shuku panishue, shash tshekat tshitakushinanu shipissit.

Mitshetipanat ushkuetakuat kie sheshekatakuat mak amisse utikuna. Nanikutin nishipashiti nite sheku utikuna e pimuteian. Apu uil tapue tshut tshinuashkushian, muku uil nitshi tuteti.

- Eka kataku itute, tshipa tshi unitinan.

- Mauat uil, eka shetshishuku, nimishta- meluelimun-u!

- Eka shetshishe, apu kushtikushitau ute aueshishat minashkuat ka tatau. Eka shetshishe. Alu kushtikushiuat ilnuat.

- Apu auen tat ute minashkuat nimushum. Muku tshiam tshilanu tshitananu. Papu nimushum. Eukuan ekue panishueiat. Mishta-mamitshashkushipanat pashkutshitakuat nite e pimuteiat.

- &laqno;Tshekuan ne ka-takuanua nite nikan,» issishueu nituss. Tshuapaten-a?

- Eshe, nuapaten, muku apu tshisselitaman, miam peikuan pashkutshitakuat eshinaman. Mishta-kashtipishkapan.

- Eka matshi. Tsheku ma mush nite tshipa tshi teu.

Miam akamishkanau ishpishinakuanikupan.

- Apu tshisselitaman, tshekuanitshe ne.

- Utat utitepan nimushum.

- Tshekuanitshe?

- Apu tshisselitaman. Miam peikuan pashkutshitaku eshinakuat. Apu tshisselitaman.

- Apu tshekuan ishi-kushtikuat! Tanite nana etutet tshituss?

- Nanatuapatamu nana ushkuai tshetshi shashkaik. Tshika piminenanu, tsheku tshe shashkaimuku.

Ekue ashuapatak uelapisssish nimushum, ekue apit, ekue alueshit. Nituss ekue piminak ushkuailu ekue shashkaik nimushum. Matshikunamu uashuakanashku-mishtikulu. Ekue pimuteiat, uiesh neu mak kie patetat-tatushit. Pashkutshitaku eshipan. Miam peikuan ueteshkanut ishinakuanipan. Nimishta-uaushinakunan nimushum. Papu.

Ekue takushiniat nite shipissit. Miam nite nitakushininan e takuat nitutinan. Nimishta-miluateti. Ekue nakalamitaian e natuuian. E shikuat, takuanipan tshetshi ituteian katshishkutamatsheutshuapit. Ekut nut tshi pikutati aiapishish. E takuat tshetshi atshitashian kie e takuat tshetshi mashinatutaishian nimashinaikan, uemut takuanipan e milu-apashtaian katshishkutamatsheutshuap.

Katshi nipuian, uemut takuanlipan tshetshi nashuku ninapem mishue e itutet. Takuanipan tshetshi piminueian, tshetshi ilnu-pakueshikanitsheian. Nitaieshkushtauati unimaun: Nipish, kashiuasht, mak kassinu tshekuan e apatit. Ninapem kasseuetapan utush. Eku nil, uapuiana mak mitshima. Nuishkueneti mitshima nite uapuianit. Nishu uapuiana nitishpish uishkueneti. Nui manukashitan. Nishinipan uisha. Apu nita tshikut uni-tshissitutaman.

- &laqno;Nika ashtan tishulakan tshetshi tishulak nitshiku,» nitissishuan.

Mishta-mitshetipanat nite nitshikuat. Kie mishta-assiushkamikau. Mishta-milualu. Elukun nelu eshinakuanlit e kapatau nitshikuat. Ekut nite e miluatakau e metuetau. Apu tshekuanlu ishi-nimetatau. Ekut nite e kapatau tshetshi muatau namesha. Ekue ashtaiat tishulakan. Nutaui nitshishkutamakuti tan e tutakanlit. Tshinatuapaten lekau e uishauat. Tshikatan tshitishulakana. Tshitashtan assiushkamuku nite uet tapitit assikumaniapi, ekue makupitamin tshitishulakan nite pashkutshitakut. Ekue katain ne pashkutshitaku.

- Ekue issishuet nutaui: &laqno;Miam ishinakuan tshitishulakan.»

Katshi nutim tshishtaiat, ekue ishi-uepaimat nipi tshetshi eka milakuat, nitapuinan nitapatshianan. Apu auat tshut apashtaiat ukuesseieu, kassinu takushinipanat nitshikuat ashit nameshat.

Ninapem mak nutaui nitshimatiat. Nutaui takuaitshepan. Ekue issishuet nutaui: &laqno;Nuapaten nite e neiat tshekuan, miam peikuan mush eshinaman. Nasht tetshe nite mush. Takuanlitshe tshetshi mitshishut. Ekue mishakaiat nite e neiat, nuapamanan mush, natakam, usham mitshishu.

Apitutit nitapiti, nimishta-upashtuneshkueutshelimitishiti. Eukuan 30-30 ishinakuanlipan nutaui upassikan. Ekue issishuet:

- Anne-Marie, passu ne mush ushtishku ka-teua. Tshika mishta-uikan uiash tshe mitshiku. Nishupipuneshikupan uiesh ne mush. Eukuan ekue utinaman nimussiniu-passikan ekue pitatsheian nishu mussinia. Upime akutinipan nitutinan, eku ne mush nite tepan tipishkut etaian. Apu tshut tshi passitsheian nite nikan tetshe usham tepan nite auen nikan. Katakueshish tepan. Apu tshut timit nite kuetshiniat. Ekue issishuet nutaui:

- Apineut, tshipa tshi tshitinakunu. Teuat e mishta-alimishitau.

Ushkat e passuku, nitapaneuau. Minuat ekue passuku. Elukun e patshishak. Eukuan ekue akuanitshit. Ekue pakunatshit. Apu milekash tashikutshit. Ekue pashkushutshit ne ushakai, nutim nimilu-ueueshianan. Ekue pituat massimuteutit.

Nutim nelu nutaui ueueshtapan. Ekue utinamat uiash. Ekue kataiat ushkana. Ussit nipiu mashkushu ekue ashtaiat. Apu musheshtakanit ne tshekuan eshinakuat. Ekue manishimat utetili. Ekue maushikunamat kassinu tshekuan tshetshi eka nasht tshekuan papiushtet. Eukuan patush e tshituteiat. Eshku apu tshut akua-tshishikat. Ekue natshi-mitshishuiat nite e matshiteueiat. Ussishkanishipan, (ouskashkayan) nelu ishinikatamuat, ka ussi-nitautshilit eshkana. Ekut nite nimitshishutan. Miluelitakushipan nite matshiteu. Nuapamatan muakuat nite pessish. Ekue manukashiat nite eshkuakamat ne shakaikan. Kapatakan takuanipan nite e matshiteueshkat, ne meshkanau ka itamut nite paushtikuat, ka takuanikau Péribonka shipit. Miluashipan ne kapatakan. Ekue tamatshiat. E uapat takuanipan tshetshi tshituteiat. Luash nite kapatakanit nitishpish itutatan, ekue ashtaiat nite nitishulakanana. Uiesh peikuminashtakan nite nitatan.

- Ekue issishuet nutaui: &laqno;Tshika natshi-tishulakananu nite ushkat ka ashtaiku tishulakana.»

Peikutshishikua tanuipan e natshi-tishulakananut. Ekut nite ninakatetan nipatshuianitshuapinan niatshi tishulakaneiat. Nitshiku nil nitishulati. Eku uiluau amishkue tishulepanat. Kie uil nutaui nitshikua tishulepan. Muku etatu nil mishishtipan ne ka tishulak. Napenitshiku nil nitishulati eku nutaui ishkuenitshiku, etatu apishissishilipan. Muku mishta-miluelitamupan, amishkue napiepanat. E takushiniat nite nipatshuianitshuapinat, ekue pakunitshit nitaueshishiminan. Shash tshi tutamupan nutaui shipaitakanlu. E nishiat nitapishtatan ne shipaitakan.

- &laqno;Tshimilupal e natuuin,» issishuepan ninapem. Tanite, uet tshi ishpalin? Nanitam alu tshil tshinipitatshan mak at nilan.»

Apu tshisselitaman tshekuanlu nelu uet ishitau. Ka milupalit auen, put kie etatu milekash ilniuitshe, apu tshisselitaman, tanite shash nananat uiluau nipuat.

Apu tshekuan uni-tshissitutaman ka ishpal e auassiuian eshku uatapamikau nikanishat. Nanikutin tepanat e takushinitau nitshinat tshetshi aiauatau ushakaia. Nite nitatan Fourches ka ishinikatet. Ekut nite ashuapamakanipanat ilnuat niashipetau melushkamil. Ekut nite takushinipan ka aiauatau ushakaia. Mitshimilu petapan e takushinitau. Apu tshut atamitshit patamishkue. Utshashkue nitatamatanan. Tshishtemaua aiauepan nutaui. Kutulnu utshashkue atauepan tshetshi aiauat tshishtemaua. Tshetshi eka nute-pituat minuat e kushpiat. Shepaku pitauatshepan. Ninapem uil tshishtemau pitauatshepan. Kie nil nipituati muku apu tshut mishta-pituaian. Eukuan nut puliti e pituaian, niteliten. Apu tshut milushkut tshishtemau. Nanikutin nite tetshe shipit nimitshishutan, ekue pituapan ka piminakanlit tshishtemaua. Kie nil nipiminati tshishtemau muku tshetshi tutaman miam uiluau. Uemut uil, kassinu ka natuutau eukuan e tutatakau. Nutaui pitakashipan ushpuakan. Nanitam eukuan tutamupan eshku eka tshituteiat. Kie nil ekue nititipinati tshishtemau, miam nana ka tutak ninapemipan. Eukuan ekue ishi-nakalamitaian e pituaian miam uiluau. Kanatuut, eka ka pituat, apu itelitakushit miam ka natuut auen. Mitshetuau nimatshamatshuti.»

- Tanite uet tshi matshamatshuian e pituatsheian tshishtemau. Tshiluau apu matshamatshuieku e pituatsheieku shepaku.

- Mauat apu matshamatshuiat.

- Ekue pakashtueuepinak nilessikalteim!

Nutshimit, nanitam ninanatuapamati tshishtapakun-pitshua. Uashekaikan takuanipan nite kapatakanit. Pitshu, nite ut uluipalipan. Ekue nipituati nite piku-miutit ekue nipituati nite nimassimuteutit. Nanitam mishta-mishishtipan nipitshim. Milekash apu amissepalit e mamakumakanit tshishtapakun-pitshua muku mishu e amissepalit milupalu e mamakumakanit. Nanitam ninishtutan mak kie nineutan mianukashiat. Nishim Virginie nuitsheukutan nanitam. Nishim mak nil nitilnu-pakueshikanitshatan, uetakussit. Takuanipan tshetshi tshissamat uiash neume tshietshishepaushit. Papeiku takuanipan nitassikunana e kashteukatekau. Takuanipan tshetshi uishkuenakanikau patshuianitshuapuiana tshetshi eka uinakuanikau kutaka tshekuana. Mishta-utamiuepan. Kie nipishapussiku mishta-uishkutepan. Nutim ne mamu ashtakanipan.

Apu tat aueshish

Mitshetuau nitutuatan kalaukuakanit-pakueshikan. Mishta-mishishtipan. Mishta- tshishpatishipan katshi milu-tshissit. Uiesh neumitshitin ishpish tshishpatishikupan mak uiesh nishushit ishpish alakassikupan (Papu). Uemut peiku-minashtakan ishpish muakanikupan. Mishta-tshishpashtishuakanipan. Ekue uishaukashuakanipan ashit mush uiashilu. Nanitan nikanuelitetan kukush-pimi ka aiaiat. Uapapan. Takuanipan, 3, 5, 10, luash 20 e tipapekaikanemakat. Kie nanikutin ninutepalitan. Tekuatshit ninutepalitan mitshim. Nite e Fourches Manouane nitatan.

- &laqno;Takuan tshetshi nashipeiku,» issishuepan nutaui. Tshika natuapatenanu tshekuan tshe itapashtaiku.»

Lushkuauat, shiutakan, nipish mak shepaku nikushpitatan. Iapit nutaui ushepakum. Katshi ne nutim aiaiat nite Saint-Coeur-de-Marie ekue nitutatan. Takuanipan tshetshi kau kushpiat eshku eka mashkutinikau shipua. Mishta-pimapukut nite mashkumit. Kushtikunipan tshetshi pimishkanut. Nimishta-uitshikutan nanikutin e tshishipuet.

Shash kie tshi ishinikuan, e shiueliat nite nutshimit. Uiesh peikupishima nitishpish nutepalitan mitshim. Uipat shikuanipan ne pipun, uinashku-pishimu shash shikuanipan. Usham tshekat mishta-uipat. Mituat kutulnuetshishikua ashu patetat ishpish tshimuanikupan. Eshku nite Fourches Manouane nitatan. Nitashuapamaushiti, eukuan ne nikuss ka kamakunueshiut, Raymond. Shash nineupishimueshiti. Utshimau Xavier Raphaël, nite tepan, nanitam nite ka tat Tchitogama shakaikanit. Takushinipan ute Fourches Manouane ashit utanisha. Nashipelipan ukusse ashit ninapema. Nilan ekue taiat ute ashit ne tshishelnu mak e nishulit utanisha. Nitauassimat nikanuelimatiat Hélène, Victoria mak Benjamin. Takuanipan nite tshetshi taian. Akami-shipu nite takuanipan nitush. Apu tshut miluelimuian eka e takuat ush nite e taian. Tepan nite napeu apu kataku. Michel Dominique ishinikashipan. Nite tepan Canal Sec. Takushinipan ute ashit ukusse.

- Ekue itak: &laqno;Tshipa tshi-a natuapaten nitush, apu kataku ute takuat. Muku ui utshepi, eshku eka pakuepalit mishkumi.»

Muku aiat mishta-papalipan nipi.

- Apu tshisselimitan tshetshi tshi tashkamakashune nite akamit, muku uil eshku tshishpatishiu mishkumi nite tetautakam.

Katakueshish ne tepan mishkumi. Ekue itelitaman, tshima kanuelitaman nitush neume pakuainikau shipua, nika tshi natuau ninapem. Uil apu tshika tshi mishakat ute etaiat, tanite apu takuanlit uil utush. Ekue petat Michel Dominique nitutilu. Tshi natuapatamupan nite e takuanlit. Ekue

natshi-patshituatau, ne tshishelnu Xavier kie nitshenat kutakat.

Nasht uasheiakamu ne shipu.

- Ekue issishueian: &laqno;Tshika pushtananu passikana, mussinia, uapuiana mak nitauassimat. Eku patush tshe natuapamaishku kutauau.»

Ekue maipaliat nite tetshe e takuat Tchitogama shakaikan.

- Tshek ma tshipa tshi kutaka auenlua pushiku, tshipa tshi natshishkuanu. Eshku tanun nite tetshe Canal Sec, nite e usheiaukalit, tshika ashuapamanu nite ka-tanua.

Shash apu shuku tshut mishta-umitshimiat peikupishimua nite utat. Ushkuetakua matishuepanat auassat, ekue pelikashenatau. Nite mak sheku ushkuaiat takuan ushkuaitakuapui, elukun nelu mitshipanat.

- Ekue itikau: &laqno;Eka ne mitshik, tshutatshishiuat ne tshika tshikamu. Tshika akuikunau.»

Apu tshut ulushkuamiat. Nanikutin ne tshishelnu Xavier natukuepan. Shash apu tshut shuku milu-pimutet ne tshishelnu. Shash nite peikupishimua apu tshut umitshimiat. Nanikutin nakuatepan uapusha. Tapatshi nita ishpaluat nelua peiku uapusha, uil ne tshishelnu eshku mak e nishulit utanisha. Eshku mak nil ashit nishu nitanishat mak nikuss Benjamin eshku auassiuipan. Uiesh nishuasht tatupipuneshikupan. Nanikutin nimilikutan ne tshishelnu apishish lushkuaua, tshetshi pilashtet nimushkamiminan. Eukuan muku mituat nitishi-mitshishutakupan ne e ashuapamaushian.

- Ekue itikau auassat: &laqno;Muku eshpish milupaliku tshika tshitutananu.»

Iapit maiapukuipan mishkumi aiapishish. Muku alu eshpish papalit nipi. Nuapamatan pemapukut mishkumi. Nanitam pimapukuipan aiapishish. Tshishelnu Xavier mak utanisha ekue tshitutetau nelu tshietshishepaushilit. Kushpipanat uiluau eku nilan ninashipatan.

Eukuan ekue tamatshian ekue tshituteiat. Mishta-takapan. Kutulnu ashu kutuasht tatushit ishinakuanipan nitutinan. Nineutan, nil mak nishtu nitauassimat. Hélène nishtamutshepan. Uapuian nipushtati mak nipatshuianitshuap ashit nikatshishapishteshim. Apu tshut shetshishian tshetshi kuetipishkaiat. Nasht apu auat tshut ne ishi-mamitunelitaman. Katshi apishish pimishkaiat, ekue uapamatshit uapush nite eshkuamitipeiashilit, usham ashtamashtenapu. Ekue utinaman nimussiniu-passikan, ekue passuku. Ekue nipiku. Hélène ekue natuapamat. Atushpit matshimipan, ekue pushuepinat nite utit. Apu milekash pimishkaiat minuat.

- Ekue issishueiat: &laqno;Tshika manukashinanu nite e matshiteueiat. Mishta-mitshetuat ilnashtat, kie apu shuku tat nite kun.»

Ekue kapaiat, ekue manukashiat.

Hélène ekue issishuet: &laqno;Nika nakuanikanitshan, uapush-meshkanau ute takuan.»

- Eukuan miam.

Nikanuelitetan apishish nipisha mak apishish kukush-pimi. Ekue ushutshit ne uapush ka nipitshit. Ekue mitshiat ne uiash ashit ne pimi ka kanuelitamat, muku nasht apu tshut tat uil pakueshikan. Amatshueshkapan nite, ekue amatshueiat nite takutaut. Muku peiku apu tshut tshi amatshuet usham auassiuipan.

- Ekue issishuet Hélène:

- Tshitapat, minuat uapush-meshkanau.

- Akuta tshinakuana.

- Mishta-ishpakunakau, tataukuneshinanun.

Mishta-milukaukanikau. Apitukat nitishpish tataukuneshin. Kie apu utashamiat.

Ekue tshiueiat nite nipatshuianitshuapinat, shash mishta-akua-tshishikapan.

- Ekue issishueian:

- Uipat tshika pushinanu uapat Hélène, eshku eka mishta-lutit. Petshikatshish tshika aitinanu.

Muku nipishapussiku nikanuelitetan tshetshi uaushipeiat.

- Ekue issishuet Hélène: &laqno;Tshishat natuapatetau nipi, tshe tetapishkashtaiku nite takut katshishapishteshit. Tshetshishepaushit tsheku tshe nipishaputsheishku.

Takuanipan apishish ninipishiminan, muku apu shuku tshut mitshenikau. Minuat apishish ekue mutshit ne nuapushiminan, uiesh nishtuau mak kie neuau e matishuakanit, eku ne mushkami miam nipit eshi-miniat. Ekue issishuet Hélène: &laqno;Mush nite laleuepatau shipit, muku ka uashipetshitat.»

Nikanuelitetan passikana, peiku &laqno;30-30», peiku &laqno;22», peiku 16 kie mak 20 ka itashtet.

- Ekue issishueian: &laqno;Nika utinen passikan. Tsheku tshe pitatsheian nishtu mussinia. Eku tshil tshika amatshuan nite takutaut ashit nitshenat tshishimat tshetshi eka petakushitau. Usham petak tshekuanlu ne mush tshika ushimu.» Eku nil, nika natuapamau.

Ekue tshituteian nipassikan nitakunen, ekue amatshueian ne apishish ka-amatshueshkashua. Shash pessish nipatshuianitshuapinat takushinu ne mush. Milatamu nelu e piputuelit. Ekue panishuet nite mak tipishkut ka tshimishit sheshekatiku ekut e natshikaput. Ekue aitapit kuishku ute epian. Ishpimit itishkuelu. Ute ekue passuku. Ekue patshishik nite nipit.

- Shash nuitamuati Benjamin: &laqno;Nishuau tshi passitsheian tshe pet takushin nitati, tshika uitshauin e natuapamin.»

Katshi ushkat passitsheian shash nuapamau e petashtamutet. Minuat ekue passuku nite ushtikuanit. Nanikutin ma, tshipa tshi uniu. Benjamin ekue pet panishuepatat ekue takutshikaput nite takut mushit.

- Ekue issishueian: &laqno;Tapue uesha, apu meluelimuin!»

Ekue natuapatak tapishkakaniapilu. Eluet nelu tshi tutamupan. Ekue tapishkatsheiat. Usham nishetshishitan tshetshi maiapukut. Apu uil tapue tshut mishta-tshishitshut shipu. Kie apu tshut timit.

Nushkuiti eluet tshetshi uitshikau. Nite eshkuapekat ne pishakaniapi nut utshipiteti. Apitu ishpish ekue tshi akushitapetau nelua musha.

- Ekue itak Hélène: &laqno;Nasht apu tshi uitshitikuat.»

Nitshisselimukuti Hélène e ashuapamaushuku. Shash uiesh kutulnuepipuneshikupan ashu neu nitelimau.

- Ekue ishit: &laqno;Eka pisselita neka, nil nika uluitatshishepatau. Tsheku tshe pakashtueimuku nelua utatshishia nite nipit tshetshi uepaputuelikau. Mishkut etatu tshika lashtishu.»

Ekue matishuatau nite upime. Ekue uluitishinitau kassinu utatshishia. Eukuan ekue uepaputekau ne utatshishia. Etatu ekue lashtishit ne mush. Tshekat nutim ekue tshi akuanatau. Aiapishish ekue tshi pakunitshit. Muku aiat lashtishu eshpish pakunitshit.

- Katshi nutim tshishi-pakunitshit, ekue issishueian: &laqno;Tshika takuan uipat tshetshishepaushit tshetshi pushiku.»

Ekue pikushuku ne mush, muku uiash nikanueliten. Ekue naikaman, nutim nutinen ne upiuaia nite ka tshikamukau. Mishta-papatshishishu ne ushakai.

- Nite tshika pashuanu, ashamat tutuakanitau tshika apatishu.

Eshku eka pushiat ne tshietshishepaushit nil mak Hélène ekue pushtashiat nitutinan.

Nuat tshima, neu mitshitshin nitishpish tshitashkenan nitutinan.

- A! sheikuesha! Tshika kushapananu, neka.

- Apu tshikut mishta-taukam pimishkaiku, nite natakam tshika laleueienanu. Apu tshikut kushtikuat, eka lutit kie eka shuku mishta-aiatshieku.

Nuashekaitshati, ekue utinaman nimashinaikanashku ekue mashinataiman nitishinikashun, mak ne tshishiku nelu ka nipiku mush e peikussian ashit auassat.

- Ekue ititishian: &laqno;Kie tshika tshisselitamuat, tsheku ma ishinakuanlit tshetshi neshtuapuueuiat ute, Anne-Marie ute pimishkashipan, uilitshe nana ka neshtuapuuet.» Usham papuat uiluau auassat, tanite apu neshtuapatakau e kushtikuanlit. Ernest, utat ut ninashakutan. Pileu minishtikut, nimishakanan, apu kataku nite Canal Sec, ekut nite mishta-mitshetinanipan. Shash nite teshipan Michel Dominique ashit utishkuema. Nui ishitshimanan. Ekue takuanipan nite tshetshi manukashiat. Apishish lutinipan kie aliminipan tshetshi tashkamaikanit.

- Ekue issishueian: &laqno;Apu tshikut ishitshimeiku, apu tshika tshi aitiku usham ne eshpish lutit.»

Ekue kapatishinamat nuiashiminan. Mishkumi nite tepan. Ekut nite takut eshtaian nuiashim. Miam peikuan katakat ashtualakan etelitakuat.

- &laqno;Apu kushtikushitaua nitshenat utsheuat,» issishueuat nitshenat ka apishissishitau ishkuessat.

Shash ui tepanat utsheuat. Shiship-pishimu ne tanun. Miluelitakushu ne uetakusht. Uluitamit tepanat nitshenat ishkuessat, ekue uapatakau nite kataku utilu.

- Tshitapatamuku neume ush. Pushu nite auen.

- Tapue nimilueliten! Tshe tat tshuitsheuakannu, muku apu tshisselimak auen.

Nashipeshipan kie uil. Anutshish nite nitshishi-kutushitan, eshku piputueu nitishkuteminan. &laqno;Ai an, Ernest Raphaël,» issishueuat.

Apu pushiakue utishkuema, muku peikussishipan nite utit. Nutim nana utitipelishipan umitshim, nana ka mishta-papillit nipilu. Nutim nana uepaputelishipan. Tetisht tshi ushimutuashipan utush. Eluet milupalu.

- Ekue ishimit:

- Ui pushieku uapat tshetshishepaushit, nika tshi pushtan tetaut tshimatshunishimuaua.

- Eukuan miam.

Kutulnueshit ashu nishuaush ishkualu utush, nitelimau. Kie peikussu. Nasht apu umitshimit. Muku uapuian kanuelitamu mak ushakama. Nenekatshunanipan nanikutin nutshimit. Tshek tapue ekue natshishkuku ninapem nite Canal Sec. Mishkueshipan uitsheuakan. Elukun François Savard. Ekut nite uiapamimit.

Mishta-miluelitamu uiapamimit. Nuitamakunan katshi natshi-uapamakue kauapikueshilit nite Habitant shakaikan, muku namieu ne tshitshue eshinikatet. Saint-Coeur-de-Marie ishinikateu. Natshi-uapameshipan kauapikueshilit ekue uitamuakue katshi nakashimit nite nutshimit nil mak nitauassiminana, eka e umitshimiat uinashku-pishimua ut. Ekue itikukue nelua kauapikueshilit tshetshi kutshipalitat tshetshi mishkuimit mak tshetshi ushumuimit. &laqno;Tshika uitshitinan, kie Tshishe-Manitu tshika uitshiku.» Uiapanlit tshetshishepaushilit elukun e pushit François Savard nite Péribonka shipit. Ninapem ekue uitapamat. Takuanlipan apishish umitshimuau kie mishta-pushtashishipan. Nanitam peikuan nitaiamiatan eshakumitakussit. Nishutshelimutan. Apu tshut takuat tshishiku upime e alatshit Tshishe-Manitu. Takuan tshetshi kanuelitakanit tapuetamun. Namieu kie muku nilan ne eshpaliat inanun. Mishue eukuan eshinakuanikue, inanun, ne e shikuat, alem auenitshenat alimuishipanat nutshimit, eka e ututit kie eka e umitshimit. Upashtamakan tepan, mishta-apishissishipan. Alem auenlua tshi ushimuieshipan e itutauat mitshimilu.

Muku eluet apu auen tshut ushukut, kie apu auen tshut neshtuapuuet kie mak tshetshi ait ishi-matshipalit. Nuapamatiat nuitsheuakanat ka mishakatau. Mishta-milupalishipanat. Mashkue nipieshipanat kie namesha. Ekue uishkushuakuenit. Tekushiniat nite Fourches tetshe, shash nite teshipanat.

- Ekue issishuetau: &laqno;Tapue uesha Anne-Marie, kish ma e pushin, nika ashuapamikunan nitelitetan. Nipa petatan mashku-uiash.»

Ekut nite ekue taiat luash e tshishi-shikuat. Kau ekue kushpiat ninapem ashit. Nishunipana nitutinana. Nil nikanueliteti nitush mak kutak ush nikushpitatan. Shaputue ekue ninatuutan ne shiakuat. Nikanuelitetan eshku mitshim. Shiakuat e uashkamat shipu, ninashipanan nishutshishikua nipimishkanan luash nite Tchitogama shakaikanit. Mitshetuau nite-natshi mitshimepan nutaui. Nanikutin, patush uapikun-pishimua ninashipatan. Takuanipan apishish tshetshi umitshimiat tshetshi natuuiat ne shakuat. Mashkua tishulakan ashtapan nutaui. Eku nilan nuishkushuatan mashku. Kie peikuan eukuan nitutetan mush-uiash. Miam peikuan kukush-upuam itelitakuanipan. Miatishiman ne uiash, mikuashipan miam peikuan kukush-upuam. Miam petshissipalit nite ussit ishinakuanipan ne uiash.

Ilnushkueu peikuau nitipatshimushtakuti, shash kassinu aueshishua tshi mueshipan, muku nitshiku eka uet muakue. Apu tshut tshi muakue usham mishta-uilnulua. Nimuati nil eshku e auassiuian. Nimishta-akuikuti. Nitshishkuapitetan. Tshitshisselimauat tshia etelitakushitau auassat? Uluitamit nilan nimetuatan. Nikaui tshissamupan nelu uilnulu, ekue ulakanissat ashtapan. Eku nelu pimilu ait nite ulakanit ashtapan. Mitshinanun ne nitelitetan nilan. Maushakunamupan nelu pimilu. Pishakanessina e pimiunakanikau itapashtakanipan ne pimi. Ekue tshimutiat nilan ne pimi nite ka ashtet ulakanit. Ekue mitshian. Mishta-mishapan, mishkuapan kie uishauapan. Ishkanitipishkua nimatshamatshuti. Tapue nitshi mishta-akuikuan. Kie apu uil minuat tshut kutshipalitaian tshetshi mitshian. Mishta-pimiushpakuan. Apu ne ishpakuat miam matshinanut tuiet katshi nipiakanit nitshiku, muku uil katshi neutshishikua itashtet, mishta-pimiushpakuan.

Kie uapishtan, shash nitshi muau. Tshishtuakanu e tshissuakanit. Miam tshekat uapush eshpakushit, mishta-uitshitu. Atshikash uil apu tshi muakanit. Tshitshisselimau tshia eshimakushit, kie eukuan eshimakuanlit nelu uiash. Apu shuku mushtenakushit. Nichicun nineshtuapamati ne ilnu-ishkueu. Akushulipan unapema, kie apu shuku ut umitshimitau. Minishtikut nitatati, apu nasht tshut tatau uapushat. Apu tshut akutaian ninakuakana tanite nasht apu tshut uapataman uapush-meshkanaua. Aishkat ekue tshisselitaman etakuenit nite nishu umishuat nite minishtikut. Uiluau nitshenat mueshipanat nutim uapusha. Nimishta-tshishuapati, ekue nipiku ne peiku umishu. Eku ne kutak ekue ushimut. Katshi milu-tshitapamak, shuku ka-mishishtua nitishinuati uiapimak e uput. Katshi nutim pashkunakanit, apu alu mishishtak mak at pakakuan. Apu shuku tshut mushtenuku tshetshi muku. Ekue milak ne ishkueu. Ekue tshiuetaiat, ekue muatau uil mak utauassima. Ninatumishkuanan kie peput. Uetapeiat amishkuat mishtikulu nitshikumitauanan nite ussunuat. Apishashu ne mishtiku, ekue etatshinishimitshit ne amishku. Mishta-milupalu e utapanut nite kunit. Nutapatan kie nimatshunishiminan. Nutapatan kie nutim nushakaminan. Tshitakuetushtan nishu mishtikua. Mishta-miluau e utapanut, miam eka etat utapanashku.

Nite Péribonka shipit takuan ne Saint-Coeur-de-Marie. La Pipe ka ishinikatakanit tipishkut Piekuakamit takuan. Miam tshipa tshi issishuanun nite kakusseshit tetshe. Shash takuanipan mitshuapa kie pakupeutshikan nite La Pipe. Ekut ute nut pushitan e kueshikameimat Lac St-Jean ashit nimatshunishiminana. Ekut nite nikapatan. Nanitam mishta-mitshetunanipan kie mitshetupanat kapelakashkueuat. Péribonka utenat nipimutatan, nite uet ut pushiat Péribonka shipit, uetitshipalit tshetshi kushpiat. Ne La Pipe eshinikatet, meshtikushuat nelu uitamupanat namieuat ilnuat.

Ninatuutan kie ute pessish. Apu milekash tshut taiat ute pessish e natuuiat. Shash akushipan nimushum e kushpiat. At shuku ute ui nikatakanitakue, apu tshipa miluelitamupan. Ui itutepan nutshimit. Ekue kushpitaiakanipan. Shash nite nitatatan nutshimit Péribonka. Muku aiat akushipan. Tsheku apu tshut tshi pimutet. E takuat tshetshi atapinanut takuanlipan tshetshi utapanit pushiakanit tshetshi milu-uishkuenakanit uapuianlu. Mishue e itutanut, takuanlipan tshetshi utapatshimakanit. Aiapishish pimutanipan, tshetshi peshinakuat, tshetshi akuanakanit. Shash mashkutinikupan shipu. Uelapissish nite nitatatan, tshe ishpish milu-mashkutshit mishkumi. Ekue natuuipan apishish nutaui. Mite nitutetan kie nikutuatan nite patshuianitshuapit tshetshi eka shikatshit. Nipeshumatan uapusha tshetshi muat. Atikua nipiepan. Atiku-uiashilu nimilatan tshetshi mitshit kie mushkamilu. Nimushum kie natuuipan muku shash mishta-akushipan. Kie tshishelniuipan. Apu tshisselimak miam tan tatupipuneshikupan. Apu ashtinite uil nishuaushtalnu. Tekuatshinlit e kushpitau, eukuan umelu ishi-kushpitapan: shiutakan-kukush, shaieua, apishish lushkuaua, pikulu, shiutakanlu mak apishish kashiuashilit. Elukun muku kushpitapan. Katshi nutim nelu tshitatau apu tshut tshi eshakumipishimua nashipetau tshetshi natuapatakau tshekuanlu eshi nutepalitau. Muku eshi-kanuelitak auen ishi-patshitinamupan. Tsheku nasht apu tshut umitshimiat. Ekue takuanipan tshetshi nashipeiat.

Peiku nituss uitapamepan nutauia. Apu tshut niput. Shash tshishelniuipan. Ekue nilan uitapamimit. Ninashipetauatan uiu eka ka ilniut. Nutapatshimatan, nuishkuenatan patshuianlu. Nite ekue ishitapeiat luash Saint-Coeur-de-Marie. Tapue mishkuau e nipit auen nutshimit. Apu takuat tshipai-mishtikush. Apu takuat tshishtashkuan, apu takuat tshekuan tshe atusseuatshein. Kie tepan kutak nituss Marie Siméon ishinikashipan. Nipuipan, nishulipan utanisha mak peikussilipana ukusse ka nipilit unapema. Eukuan nana mekuat ka pimipalit ka alimit akushun. Nite uitshipan ne nituss Marie pessish Shekutimit, Clair shakaikan ishinikatelipan etatau. Tepanat nite ilnuat. Ekut mak nite itutepanat ekue akushitau. Ekue eka nita tshi tshiuetau. Ukusse mak unapem nite nipilipanat. Ekue peikussit uil mak nishu utanisha. Mishkuapan tapue ueshkat!

Ekue natshi-uitapamimit. E nishitau nitussat mak nutaupan nikanuelimatiat. Milekash nuitapimukutan. Nimamitunelitamuan nanikutin nana ka itat nimushum. Shash uapatamupan nelu tshe ishinakuanlit. Nimamituneliten nanikutin ka issishuet: &laqno;Anne-Marie, apu takuanlit tshetshi malelimakanit tshishelnu. Takuanlu tshetshi tshitimauelimakanit tshishelnu ui milekash ilniuin. Auen eka ka ui kanuelimat tshishelnu, apu milulnutishit. Takuanlu tshetshi tshishpeuatakanitau tshishelnuat. Tshishe-Manitu tshitapamikuat. Uil tutamu tshetshi tshishelniulit auenlua. Tshishe-Manitu nelu ishi-patshitinamu tshetshi ishinakuanlit.» Apu takuanlit tshetshi nekatshiakanitau usham e tshishelniutau. Auen ka tshishelniut tsheku apu tshi atusset. Apu uapatak, kie apu petak.

Eukuan ne uet issishueian, uiapamikau nitussat ka tshishelniutau. Nituss Christine, nituss Joséphine peikussipan mak nituss Marie. Nutim nikushpitaiatiat. Nite etuteiat La Lièvre mamu ninatamishitan ilniminana. Mishta-uitelitakuanipan, kie mishta-miluelitamupanat e tshituteiat. Minashkuat etaiat, pileuat ninipiatananat. Mishta-uitshipuepanat kie uapusha. Nanikutin nitakutatan ninakuakannana. Mishta-miluatamupanat. Lushkuanapulu tutamupanat. Lushkuaua e apatshiatau. Mushkamilu tutamupanat, lushkuauat e apatshiakanitau. Pileu etalit, lushkuanaputshepanat. Shiutakan-kukusha nite pakashtueuepan. Tshetshi amisse tshissitau issishuepan. Mishta-uikanipan. Nanikutin, shaieua tutuepan, peikuessiku shaieua. Mushipanat kie ilniminana. Iapit tshi tutamatishipanat aiapishish shulialu. Kie iapit peiku tepan nituss e kanuelimat auasse nite patshuianitshuapit. Ka uautashit kie nikanuelimatan, utapishkakaniapi kie kanuelitamupan. Ekue peshuepan auenlua. Muku mishta-matshilniulishipanat. Ekue takushinitau ute. Ekue issishuepanat nitshenat ka peshuakanitau: &laqno;Ne patshuianitshuapa ka-takunuenit, apu auen nite tat. Muku tshiam ilnuat nite teuat. Nituss, upatshuianitshuapipan, nite minashkuat, ekue itat ishkuesse: &laqno;Kapatakanit tshika itutananu, tshika ushimunanu. Nite pashit utshit, tshika kashunanu.» Eukuan ekue ushimutau, ekue natshi-kashutau pashit utshit. Tshika kapatananu. Ekue takushinitau nitshenat ka matshilniushitau ekue nutim pikupitakau tshekuanlu. Takuanlipan ukutikuniutshuapuau nite Eaux Mortes ka ishinikatelit pessish La Lièvre. Kassinu tshekuanlu pikuaimushipanat. Apu tshisselitaman tshekuanlu nelu uet tutakau. Mishku eluet apu kapatau nite ka tshimatelit patshuianitshuapa. Eukuan nite ut tshitshipalipanat ishkuessat e shetshishitau.

Nitauatan niminiminana. Tekushik ne napeu ka aiat minisha, shash nutim minish-mishtikusha ashtepan pessish meshkanat. Pushtapanat nelu minish-mishtikush ekue tshishikuaimitau. Kassinu nitshishikakutan nelu niminiminana. Nanitam uil nitatamatan ne napeu. Nite Saint-Prime utshipan, Perron ishinikatakanipan. Shash nana nipu anutshish ne tshishelniu Perron. Ukusse nelu anutshish kanuelitamilua uiashitshuapilu. Katshi ataueiat niminishiminana, ekue pimipatat kutak napeu mitshima ka atauet. Umelu ishi-atauepan: pakueshikana, tutushi-pimi, assikuman-miutit ka ashtet mitshim, uiashilu, mak kutakatshilu tshekuanlu. Kie nitussat aiapanat tshekuanlu. Uemut uil mitshishipanat kie uiluau. Aiapanat kie uiluau mitshimilu. Shash kanuelimepanat shiutakan-kukusha. Tshashiakanitau shaieuat, uetakussilit, ekue nimuatananat. Mamishkut nitaishamatishitan mitshim. Lapatat nipatshitinetan mishkut ekue nitashamukutan shaieuat. Nanikutin, nipeshuatananat nishtu kie mak neu pileuat. Tshitin tshi miluelitamupanat nitussat.

&laqno;Nishtuapatamupanat tshishikulu tshishelnuat»

Nite, Péribonka eshku e auassiuian, tepanat atikuat. Eshku ilniuipan nimushum, uiesh 1910 itashtekupan pipun. Peikuau, nimushum ashit, eshku nitauassiuti. Nikashuti, atamit uapushuianit uapuianit. Nutim uapushuianat apikatakanuat mak kussikuatakanuat. Shakuapetishuakanuat mak titipinakanuat. Apu shuku mishta-alakassit, miam peiku auass etshi akunit miam ume nil eshpishtian. Uanasse nitshi kashuti, apu nita tshut shikatshian. Nimushum issishuepan:

- Tanite tshipa tshi nita shikatshin, ishkuteun ne tshuapuian, tshi tshisseliteti-a?»

- Apu tshut tshisselitaman, usht ne tshitissishuan muku tshetshi papinanut.

- Mauat, tshitshue ishkuteun.»

Uapush nite apipan upime etaian. Shashish nelu peshuepan uapusha. Ekue utinat ne nimushum nelua uapusha. Eshku apishish mashkutshilipan. Ekue tshitshishipitamuat upiuailu, ekue uauashtepallit. Apu tshut tshisselitaman ne eshpalikue.

- Tapatshi nita shikatshu uapush.

- Eka tapue, ishkutelu takuanlu uiat.

Tshishikau-pishimu uauilatau. Kie peikuan tipishkau-pishimu. Ilnuat mishta-apatshieuat, tshishikau-pishimua kie tipishkau-pishimua. Milushishu e patshishimut tshishkau-pishimu. Nanitam uitamu tshe ishinakuanlit tshishikulu. Nimushum nelu issishuepan. Kassinu tshe ishi-tshishikalit. Mikushit tshishikau-pishimu, tshika takau. Tekuatshit eukuan mush eshinakuat. Ma tshipisselitenau, nanikutin mishta-milekash apu takat. Tshishikau-pishimu nelu uitamu, neumelu tshe patshishimut. Apu mikushit, alu ui uishaushiu. Uashaushit eukuan tshe miluelitakushit. Apu shuku nita tshut pataik nimushum essishuet tshekuanlu.

Uiesh, nishtutipaikana tekuanlit, nanitam tshitapamepan pishimua eshku e pimutet. Nanitam, nashamuepan eshi-uitamakut tshekuanlu pishimua.

Peikuau issishuepan:

- Tshuapamauau-a? Uteshkanu pishimu.

- Tshika takau. Tshika takuan tshetshi nikuteieku.

Utapan nitapashtatan e uautaiat mite. Tshimiputakaniss nitapashtatan e tshimiputatsheiat.

- Minuat issishuepan: &laqno;Miam tshe mishpuat, ishinakushu pishimu miam peikuan akunapashun.» Uemut uil tshisselitamupanat tshe ishi-tshishikalit tshishelnuat. Miam tshe tshimut, issishuetau shiship-pishimu, uiesh nishtutipaikana, tapashish tshitsheiashu. Eukuan ne tshe tshimut. Miam e atshupalit tipishkau-pishimu, ashtinite ekue ishpish takat. Eukuan issishuepan nimushum. Luash e uauieshit pishimu tshika ishpish takau. Uiauieshit pishimu luash e ilniut pishimu, nanitam peikuait tshika ishi-tshishikau. Nipetuatiat kauapishitau, shash kie uiluau nakatelitamuat nelu. Mitshetuau, ne nipeten anutshish essishuanut, ninashuau tipishkau-pishimu. Shakuanlit, nissi-pishimu uetitshipalit, nimushum issishuepan: &laqno;Nissi-pishimu, tshuitamatin tapue milushishu tshishikau-pishimu. Nasht mikushishu nite ishpimit utshit. Milushishu tshishikau-pishimu e patshishimut.»

Shiship-pishimu uetitshipalit, eukuan e tshinuakau tshishikua. Benjamin, neshtuapatamu kie uil eshpallit tshishikulu. Milu-tshishikashipan, peikutshishikua. Apu neshtuapatakau nelu uiluau, ishkueuat kauapishitau. Apu nakatuelimatau nelua uiluau, tshishikau-pishimua kie tipishkau-pishimua, kie eshinakuanlit tshishikulu. Nanikutin, uapatamuat e milu-tshishikalit, milu-tshishikashu muku tshiam, apu alu kushkupalitau. Benjamin uil issishueu:

- Milu-tshishikashu kashikat, muku uil uapat tshika tshimun.

- Apu takuat tshetshi tshimut, mishta-milu-tshishikashu kashikat.

- Uiapallit mishta-tshimuanlipan.

Nite ut tshi tshisselitamupan, ka patshishimulit pishimua.

- Nanikutin, ka nitau-katshilat tshitishi-pimipalikun shash nitshisseliten anutshish. Muku nutaui milu-nishtuapatamupan tshishikulu.

Peikuau nite Pessamit, kusseshipan. Uashaunashkue apashtashipan. Nanikutin lutinishipan nite taukam Pessamit. Miam e mushauaitau, tshetshi nipiatau shishipa. Ekue natakamaimikuenit uiapatakau tshe lutinlit. Miam essishuet tshika matshishikau. Apu tshut unipalit. Ekut nite ut tshi katshitinamupan Benjamin. Eshku e auassiut nanitam uitsheueshipan utauia nite Péribonka.

Ui tshisselitamin tipaikan, tshishikau-pishimu tshitapatshiau, muku uil tshishiku tshetshi tshisselitamin, tshishtekaikan tshika apashtan, tshipa tshi unitshishikuan. Miam peikuan mashinaikanisse. Ueshkat kauapikueshit tshishtapashuna apashtashipanat. Eshakumitshishikua, peiku tshipataimushipan peiku tshishtapashunlu. Muku tsheku, ekue takuanikau tipaipishimuakana. Nituss ekue issishuet:

- Nimueshtaten, apu takuat tipaikan, tshekuanitshe?

- Ne tshitapam tshishikau-pishimu.

- Apu tshisselitaman, e apita-tshishikat.

- Anutshish tshika tshisselitenanu.

Mishtiku nitshimatatan. Miam e mashinaikanut eshinakuat, tanite tipishkut teu tshishikau-pishimu. Ekue utasheiakutet. Tshitapat eshi-mashinatet. Tshuapaten-a ne meshinatet. Apu utatsheiakutet tanite tashtuait nite takuan.

Apu nita mitataman, nelu nimushum mak nutaui ka ishi-tshishkutamutau. Eshku kashikat nimilu-apashtan. Kauapishit tapue nana nikaui. Alu nitilnushkueutshelimitishin mak at tshetshi kakusseshitshelimuian, nite ut tetshe nutaui. Apu shuku nita ut mishtikushiu-aimit. Patush nasht tekuanlit tshetshi mishtikushiu-aimit, miam nikaui eka melu-nishtutakut. Peikuau natuelitamupan massina, utishkuema tshe apashtalit. Nite Roberval ut natuelitamupan. Ekue issishuet:

- Tshika petauan nitishkuem umassina.

Ekue petat ne napeu nelua massina ka natuelitamuakanit.

- Ka ititan tshetshi petain, massina 5.

Ekue papian. Eluet uelapissish nitshishkutamukuti, ninishtuapateti apishish tshekuan.

- Nuta, apu issishuanut massina 5.

Patetat etashtet ui issishueshipan. Tshitshue kakusseshishkueu nana nikaui, muku miam ilnushkueu itelimitishipan. Pikutapan e assimet, kie e massinitshet kie ilnu-aimipan. Nishtutamupan e ilnu-aiminanulit, muku apu uil uesha tshut ishpish milu-ilnu-aimit miam tshitshue ilnushkueu. Alimuipan e tshishkutamatishit. Apu itelitaman, tshetshi shash tshi tat ute Ilnu-Takuaikan. Nitshisselimau uil nanitam uitsheuepan ishkueua eka ka milu-mishtikushiu-aimilit, niatshi-uapamalit ka tshishe-utshimau-atusselit.

Shash nitshi ukaumaun, kie nikanieuti. Nishtupipuna nitishpish tati. Apu tshut ui punikutau, peikuan nipa katshitinakutiat. Nil nitaimiati ka tshishe-utshimau-atusset kie peikuan ilnu ka takuaitshet nite ka tatau. Ilnuat e aimikau nimilu-nishtutakutiat, nasht apu tshut alimutau. Tshetshi milu-nishtutak ilnu e uitamut tshekuanlu, takuanlu tshetshi ilnu-uitamut. Eukuan nitishi-aimiatiat e ilnu-aimian tshetshi milu-nishtututau.

- Ekue itikau: &laqno;Ui itshenieku, nil apu tshekuan itelitaman. Nimishta-miluaten minashkuat e taian. Apu nanitam tshika tshi taian ute uinipekut, kie eka e tshishikakuian. Tshika takuan tshetshi kushpian.

Namieu nil auen ka atusset mashinaikanitshuapit, ka natuut nil auen. Kanatuut, takuanlu tshetshi kushpit tekuatshinlit. Eukuan eshi-miluataman. Nite nutshimit miluelimu kanatuut. Kie miluelimu. Nimishta-mueshtaten ute. Takuan uemut tshetshi uluian ute. Apu milualit ute tshetshi tshiputishit ilnu. Katshi tshishtaian nishtupipuna eukuan eshkuapekat ka ukaumauian.

Shash upime ekue alikuian kie nil.

- Nuitamuatiat: &laqno;Muku tshiluau ua tutameku.»

- Eku uiluau nitshenat ka matshilniushitau, Raymond, Benjamin mak nitshenat kutakat, nikanuelimukutiat ute pitukamit mitshuapit. Mueshtatshipanat e piminuetau. Ekue ishi-ueueshitishiat tshetshi eka mashinatutaishitau nite etaian. Patush aishkat nuitamakutiat. Mishta-papipanat. Matshi-Manitu kukushituku nitatiat. Ekue natshi-uitamuku nelu ilnu-utshimau, mishta-papipan. Ekue issishuet:

- Nika kanuelimanan peikuan Utshimashkueu Valin. Tshika pitutepalu peikuan.

- Mauat uil!, apu pitutsheian, apu pitutsheian, nikushpin. Ninatuun.

Eshku iapit papu.

Uitanu tan ka ishi-nashakanit e ilnushtakanit nitshenat Traduction Pessamit ka ashu-mashinaitshetau

Ne Traductions Pessamit (Betsiamites) nishu mashinaikana nashamuat ume etashtatau e ilushtatau:

- Drapeau, Lynn, 1991: Dictionnaire montagnais-français, Québec, Presses nite Université du Québec.

- Drapeau, Lynn, et Josée Mailhot, 1989: Guide pratique d'orthographe montagnaise, Québec, Institut éducatif et culturel attikamek-montagnais.

At ne eshpish mishta-mitshetupipuna atusseshtakanit ilnu-aimun, apu eshku nutim tekash tshetshi milu-nishtutatishinanut nite e mashinaitshanut. Muku peikuan uil mishta-uauitshiueu ka ishpish atusseshtakanit, mishta-ashtinite ait ishpish itashtakanu.

Ute mashinaikanit ne "l" apashtakanu e mashinaitshanut, eukuanlu nelu Mashteuiatsh mak Pessamit uiluau eshku e apashtatau.

Uemut uil Traductions Pessamit tshisselitamu eshku meshta-aliminlit tshetshi miam nite nutim ilnu-assit tatapishkut itashtakanit e mashinaitshanulit. Muku uil shash takuan tshetshi uluipalitakanikau mahinaikana e ilnushtekau, at shuku eka tekash e nishtutatishinanut nite e mashinaitshanut. Miam nutim kutak eshi-aiminanut ka ishi-alimunanut, eshku kie tshilanu tshika mishta-atussenanu eshku eka nutim tatapishkut miam itashtaiku, tshia?

Ume uil anutshish, nitshenat Traductions Pessamit mak nitshenat Groupe de recherche sur l'histoire (GRH/UQAC) ui tshitshipalitauat e uluipalitatau mashinaikana ka ilnushtelit, nite katshishkutamuakanlit tshe apashtakanlit mak kalapa nite e atusseshtakanit ilnu-aitun mak ilnu-aimun.

Ne Traductions Pessamit